Hydroksyzyna w praktyce: wskazania, działanie, ryzyko dla serca i recepta

Czym jest hydroksyzyna i do jakiej grupy leków należy

Substancją czynną jest chlorowodorek hydroksyzyny, pochodna difenylometanu. W klasyfikacji ATC lek trafia do grupy leków psycholeptycznych, podgrupy anksjolityków (kod N05BB01). Pod względem chemicznym to zupełnie inna rodzina niż benzodiazepiny (np. alprazolam, diazepam), fenotiazyny czy meprobamat.

Hydroksyzyna łączy dwa kierunki działania. Pierwszy to blokowanie histaminy, stąd zastosowanie w świądzie skóry. Drugi to działanie uspokajające i przeciwlękowe. W organizmie lek jest przekształcany głównie do cetyryzyny, znanej z leków przeciwalergicznych. Z tego powodu uczulenie na cetyryzynę wyklucza stosowanie hydroksyzyny.

Tabletki, syrop i ampułki z hydroksyzyną wydaje się w Polsce na zwykłą receptę, oznaczoną w rejestrze jako Rp. Nie jest to recepta specjalna.

Na co jest hydroksyzyna według Charakterystyki Produktu Leczniczego

ChPL produktu referencyjnego Atarax wymienia trzy wskazania:

• objawowe leczenie lęku u dorosłych,
• objawowe leczenie świądu; w części farmakologicznej ChPL wymienia tu pokrzywkę, wyprysk i zapalenie skóry,
• premedykacja przed zabiegami chirurgicznymi, czyli przygotowanie pacjenta przed operacją.

Leczenie objawowe, dzieci i osoby starsze

Liczy się tu słowo objawowe. Lek łagodzi odczuwane napięcie, ale tego, co lęk wywołuje, nie leczy. Jeśli lęk utrzymuje się miesiącami, nawraca albo idzie w parze z obniżonym nastrojem, rozpoznanie i plan leczenia ustala psychiatra. Lekiem podstawowym bywa wtedy inna substancja, na przykład z grupy SSRI. O łączeniu leków decyduje wyłącznie lekarz, bo część leków przeciwdepresyjnych, np. cytalopram i escytalopram, jest z hydroksyzyną przeciwwskazana.

Wskazanie lękowe dotyczy dorosłych. U dzieci od 12. miesiąca życia ChPL opisuje stosowanie w świądzie i w premedykacji, a dawkę lekarz liczy według masy ciała. Najmłodsi gorzej znoszą wpływ leku na układ nerwowy; drgawki opisywano u dzieci częściej niż u dorosłych.

Seniorom ChPL hydroksyzynę odradza. Powody to wolniejsze usuwanie leku z organizmu i większe ryzyko działań przeciwcholinergicznych, takich jak suchość w ustach, zaparcia czy trudności z oddawaniem moczu.

Jak działa hydroksyzyna i po jakim czasie to poczujesz

Według ChPL chlorowodorek hydroksyzyny nie hamuje czynności kory mózgu. Prawdopodobnie wycisza wybrane ośrodki leżące pod korą. W zapisach EEG u zdrowych ochotników widać efekt przeciwlękowo-uspokajający. U pacjentów z zaburzeniami lękowymi i bezsennością badanie snu pokazało dłuższy całkowity czas snu, krótsze przebudzenia w nocy i szybsze zasypianie. Nie zaobserwowano zaburzeń pamięci.

Początek działania zależy od postaci leku:

• syrop: uspokojenie zwykle po 5-10 minutach,
• tabletki: działanie uspokajające zaczyna się po 30-45 minutach,
• działanie przeciwhistaminowe, ważne przy świądzie: mniej więcej po godzinie od podania doustnego,
• najwyższe stężenie we krwi: w ciągu około dwóch godzin od przyjęcia.

Jak długo hydroksyzyna utrzymuje się w organizmie

U dorosłej osoby stężenie leku spada o połowę średnio po 14 godzinach, przy rozrzucie od 7 do 20 godzin. W starszym wieku ten czas rośnie do mniej więcej 29 godzin, a w niewydolności wątroby do 37. Lek pozostaje więc w organizmie przez wiele godzin po przyjęciu. Pamiętaj o tym, planując prowadzenie samochodu albo pracę wymagającą koncentracji.

Przy niewydolności wątroby i nerek lekarz zmniejsza dawkę, bo lek i jego metabolit, cetyryzyna, są wtedy wolniej usuwane. To jeden z powodów, dla których w wywiadzie warto podać wyniki badań i choroby przewlekłe.

Skutki uboczne hydroksyzyny: co zdarza się często, a co rzadko

W badaniach kontrolowanych placebo, w których hydroksyzynę przyjmowało 735 osób, dominowała senność: wystąpiła u 13,74% pacjentów na leku wobec 2,70% na placebo, czyli bardzo często. Do działań częstych, dotyczących od 1 do 10 osób na 100, ChPL zalicza:

• ból głowy,
• suchość w jamie ustnej,
• zmęczenie,
• uspokojenie (sedację), zgłaszane po wprowadzeniu leku do obrotu.

Rzadsze działania niepożądane i sygnały ze strony serca

Do działań niezbyt częstych należą nudności, drżenie, zawroty głowy, kłopoty ze snem, pobudzenie lub splątanie, a także gorączka i ogólne złe samopoczucie. Wśród rzadkich ChPL wymienia m.in. omamy i dezorientację, drgawki, kłopoty z ostrością widzenia, szybkie tętno, spadek ciśnienia, wymioty i zaparcia, zatrzymanie moczu, reakcje uczuleniowe oraz zmiany na skórze, np. wysypkę czy pokrzywkę.

Z częstością nieznaną opisano wydłużenie odstępu QT w EKG, komorowe zaburzenia rytmu serca typu torsade de pointes i omdlenia. Gdy pojawią się objawy, które mogą wskazywać na zaburzenia rytmu, ChPL każe odstawić lek i od razu zgłosić się do lekarza. Kołatanie serca, nierówne bicie, zasłabnięcie albo utrata przytomności to sytuacja, w której nie czekasz: przy utracie przytomności dzwoń pod 112.

Podejrzewane działanie niepożądane możesz zgłosić do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych albo podmiotowi odpowiedzialnemu. Pomaga to monitorować bezpieczeństwo leku.

Przeciwwskazania: kiedy hydroksyzyny stosować nie wolno

ChPL wymienia przeciwwskazania, z których każde wyklucza leczenie samo w sobie:

• nadwrażliwość na substancję czynną albo składniki pomocnicze, a także na cetyryzynę, aminofilinę, etylenodiaminę i inne pochodne piperazyny,
• porfiria,
• znane wrodzone lub nabyte wydłużenie odstępu QT,
• obecność czynników sprzyjających wydłużeniu QT, takich jak rozpoznana choroba serca lub naczyń, wyraźnie obniżony poziom potasu albo magnezu, znacznie zwolniona akcja serca czy przypadki nagłego zgonu sercowego u krewnych,
• jednoczesne przyjmowanie leków wydłużających odstęp QT lub wywołujących torsade de pointes,
• ciąża i karmienie piersią.

Leki, z którymi hydroksyzyny nie łączy się

Połączenie z lekami wydłużającymi odstęp QT jest przeciwwskazane. Wśród przykładów z ChPL są: metadon, część antybiotyków (erytromycyna, lewofloksacyna, moksyfloksacyna), część leków przeciwdepresyjnych (cytalopram, escytalopram), haloperydol z grupy leków przeciwpsychotycznych, leki na arytmię, takie jak amiodaron, sotalol i chinidyna, a także niektóre leki przeciwmalaryczne. To reguła dotycząca każdego leku o takim działaniu, a nie zamknięta lista nazw. Dlatego lekarz musi znać wszystkie preparaty, które przyjmujesz, także te od innych specjalistów.

ChPL zaleca też unikanie łączenia hydroksyzyny z inhibitorami MAO. Hydroksyzyna działa przeciwstawnie do betahistyny i inhibitorów cholinoesterazy, osłabia wpływ adrenaliny na ciśnienie, a z innymi lekami działającymi depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy może nasilać senność. Jeśli czeka cię test skórny na alergię albo próba prowokacyjna z metacholiną, lek trzeba odstawić minimum 5 dni przed badaniem.

Ostrożności wymaga stosowanie u osób z jaskrą, utrudnionym odpływem moczu, osłabioną pracą jelit, miastenią, otępieniem i skłonnością do drgawek. Tabletki zawierają laktozę.

Hydroksyzyna a alkohol, kierowanie autem, ciąża i karmienie

Alkohol. ChPL mówi wprost: należy unikać picia alkoholu w trakcie stosowania hydroksyzyny, bo alkohol nasila jej działanie. To samo dotyczy innych leków uspokajających i nasennych.

Prowadzenie pojazdów. Senność, zmęczenie, zawroty głowy i gorsze widzenie mogą wyraźnie spowolnić twoje reakcje i osłabić koncentrację, zwłaszcza przy większych dawkach albo w połączeniu z alkoholem czy innymi lekami uspokajającymi. ChPL przestrzega przed siadaniem za kierownicą i obsługą maszyn.

Ciąża. Hydroksyzyna jest w ciąży przeciwwskazana. Substancja przechodzi do krwiobiegu płodu, gdzie jej stężenie przewyższa stężenie we krwi matki. U dzieci urodzonych przez matki, które brały lek pod koniec ciąży lub w czasie porodu, notowano m.in. wiotkość mięśni, ruchy mimowolne, osłabienie czynności mózgu i niedotlenienie. Jeśli możesz zajść w ciążę, w czasie leczenia potrzebna jest skuteczna metoda zapobiegania ciąży.

Karmienie piersią. Również przeciwwskazane. Główny metabolit trafia do pokarmu, a u niemowląt matek leczonych hydroksyzyną notowano poważne powikłania. Gdy leczenie jest niezbędne, trzeba zrezygnować z karmienia.

Czy hydroksyzyna to psychotrop i czy grozi uzależnieniem

Hydroksyzyny nie ma na wykazie substancji psychotropowych w rozporządzeniu Ministra Zdrowia. Pacjenci nazywają ją tak, ponieważ wpływa na mózg i uspokaja, jednak w świetle przepisów to zwykły lek Rp. Nie dotyczą jej więc szczególne zasady wystawiania recept na substancje psychotropowe.

ChPL nie opisuje uzależnienia od hydroksyzyny. Po czterech tygodniach przyjmowania leku przez osoby z zaburzeniami lękowymi badacze nie odnotowali objawów odstawiennych. Swobody w stosowaniu to jednak nie oznacza: zasada z ChPL brzmi, by brać możliwie małą, ale skuteczną dawkę i kończyć leczenie tak wcześnie, jak się da, głównie z uwagi na serce.

Odstawienie lub zmiana na inny lek: decyduj razem z lekarzem

ChPL nie podaje schematu odstawiania hydroksyzyny. Zanim przerwiesz leczenie albo zamienisz lek na inny, porozmawiaj o tym z lekarzem prowadzącym. Samodzielna zamiana bywa ryzykowna: niektóre leki przeciwdepresyjne, np. cytalopram i escytalopram, wydłużają odstęp QT, więc połączenie, które wydaje się logiczne, może być przeciwwskazane. Jeśli po przerwaniu leczenia lęk wraca albo się nasila, zgłoś to lekarzowi zamiast wracać do leku na własną rękę.

Po zbyt dużej ilości leku mogą wystąpić wymioty i nudności, gorączka, przyspieszone bicie serca, senność, drżenie, splątanie lub omamy. W ciężkich przypadkach dochodzi do zaburzeń świadomości, drgawek, arytmii, a nawet śpiączki. Swoistej odtrutki nie ma. Przy podejrzeniu przedawkowania dzwoń pod 112.

Preparaty z hydroksyzyną w aptece: Atarax, Hydroxyzinum i pozostałe

Produktem referencyjnym jest Atarax. W obrocie są też m.in. preparaty Hydroxyzinum różnych wytwórców (Adamed, Aflofarm, Amara, Bluefish, Espefa, Hasco, Polfarmex, Teva, VP), Hydroxyzine Orion i Comfortin. Wszystkie zawierają chlorowodorek hydroksyzyny, ale mogą różnić się substancjami pomocniczymi, a poszczególne produkty mogą mieć inne wskazania, moce i postaci. Zamianę jednego preparatu na drugi ustal z farmaceutą lub lekarzem.

W aptece znajdziesz tabletki powlekane o mocy 10 mg albo 25 mg oraz syrop 2 mg/ml, w którym 5 ml zawiera 10 mg substancji. Roztwór do wstrzykiwań (50 mg/ml) podaje personel w szpitalu lub przychodni. Dawkę i postać dobiera lekarz.

Hydroksyzyny nie kupisz legalnie bez recepty. Lek z nielegalnego źródła może być podróbką o innym składzie niż deklarowany, co przy substancji działającej na serce jest poważnym ryzykiem.

Recepta na hydroksyzynę online, gdy leczenie już trwa

Online możesz przedłużyć leczenie, które już prowadzi lekarz i które jest udokumentowane, na przykład wcześniejszą receptą, kartą informacyjną albo zaświadczeniem. Diagnozę i wybór pierwszego leku zostaw psychiatrze, z którym spotkasz się na wizycie.

Wniosek składasz przez formularz e-recepty psychiatrycznej z wywiadem medycznym. Ocenia go lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301), a gdy czegoś brakuje, dopytuje na czacie. Podaj wszystkie przyjmowane leki, choroby serca, wyniki EKG, jeśli je masz, oraz informację o ciąży lub karmieniu. Lekarz może odmówić, na przykład przy przeciwwskazaniu kardiologicznym albo braku dokumentacji. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi.

Według Prawa farmaceutycznego termin realizacji e-recepty nie może przekroczyć 365 dni; odrębne, krótsze terminy dotyczą m.in. antybiotyków (7 dni) oraz środków odurzających i substancji psychotropowych (30 dni). Hydroksyzyna nie należy do żadnej z nich.