Depresja bez mitów: jak ją rozpoznać, skąd się bierze i jak się ją leczy

Depresja a zwykły spadek nastroju: gdzie leży granica

Każdy miewa dni bez sił i ochoty do działania. Smutek po stracie, rozczarowaniu czy przeciążeniu jest normalną reakcją i zwykle mija, gdy sytuacja się zmienia. Depresja jest czymś innym: to zaburzenie nastroju, które trwa tygodniami, nie odpuszcza mimo dobrych wiadomości i odbiera zdolność normalnego funkcjonowania w pracy, w domu i w relacjach.

W dokumentacji medycznej spotkasz określenia epizod depresyjny lub epizod dużej depresji. Lekarz ocenia, czy jest to epizod łagodny, umiarkowany czy ciężki, czy zdarzył się pierwszy raz, czy to nawrót, oraz czy obniżony nastrój nie jest częścią choroby afektywnej dwubiegunowej. Od tych ustaleń zależy wybór leczenia.

Depresja nie jest słabością ani lenistwem i nie mija od „wzięcia się w garść”. To choroba, w której zmienia się działanie mózgu, snu, apetytu i układu hormonalnego. Dobrze leczona zwykle ustępuje.

Jak objawia się depresja: od pierwszych sygnałów do pełnego obrazu

Początek bywa podstępny. Często pierwsze są zmiany, których nie łączysz z nastrojem: gorszy sen, zmęczenie od rana, drażliwość, wycofanie ze spotkań. Z czasem układają się one w charakterystyczny obraz. Do typowych objawów należą:

• przygnębienie, pustka lub poczucie beznadziei przez większą część dnia;
• utrata zainteresowań i zdolności do odczuwania przyjemności, nazywana anhedonią;
• brak energii, szybkie męczenie się nawet drobnymi czynnościami;
• problemy ze snem: budzenie się bardzo wcześnie rano albo przeciwnie, przesypianie wielu godzin;
• zmiana apetytu i masy ciała w jedną lub drugą stronę;
• trudność ze skupieniem uwagi, zapamiętywaniem i podejmowaniem nawet prostych decyzji;
• spowolnienie ruchowe albo wewnętrzny niepokój, który nie pozwala usiedzieć w miejscu;
• nadmierne poczucie winy, niska samoocena, przekonanie, że jesteś ciężarem dla innych;
• myśli o śmierci lub samobójstwie, które zawsze są sygnałem do pilnego kontaktu z lekarzem.

Depresja u mężczyzn i inne nietypowe obrazy

U mężczyzn depresja częściej przybiera postać drażliwości, wybuchów złości, ucieczki w pracę, ryzykownych zachowań i sięgania po alkohol. Smutek bywa ukryty pod pretensjami do otoczenia, dlatego choroba długo pozostaje niezauważona, także przez samego chorego.

U części osób na pierwszy plan wysuwają się dolegliwości z ciała: bóle głowy, pleców, brzucha, kołatanie serca, spadek libido. Taki obraz łatwo pomylić z chorobą somatyczną albo z wypaleniem zawodowym, które także daje wyczerpanie i cynizm, ale wiąże się przede wszystkim z pracą. U osób starszych depresja może przypominać zaburzenia pamięci.

Przyczyny depresji i to, co zwiększa ryzyko zachorowania

Depresja rzadko ma jedną przyczynę. Najczęściej nakłada się kilka czynników, które razem przekraczają możliwości adaptacji organizmu. Wśród nich wymienia się:

• skłonność rodzinną: ryzyko jest większe, gdy depresję lub inne zaburzenia nastroju miał ktoś z bliskich krewnych;
• przewlekły stres, przeciążenie, samotność, konflikty, problemy finansowe;
• trudne wydarzenia życiowe, takie jak strata bliskiej osoby, rozstanie czy utrata pracy;
• przemoc lub zaniedbanie w dzieciństwie;
• choroby przewlekłe, m.in. choroby tarczycy, serca, cukrzycę, przewlekły ból, a także niektóre leki;
• zmiany hormonalne, np. po porodzie albo w okresie okołomenopauzalnym;
• nadużywanie alkoholu i innych substancji; obniżony nastrój może się też pojawić w okresie odstawiania nikotyny.

Do jakiego lekarza z depresją i jak przebiega diagnoza

Rozpoznanie depresji stawia lekarz: psychiatra albo lekarz rodzinny, który przy cięższych objawach powinien skierować cię dalej. Do psychiatry w ramach NFZ nie potrzebujesz skierowania. Psycholog nie przepisuje leków, ale może przeprowadzić ocenę psychologiczną i prowadzić psychoterapię. W praktyce dobrze sprawdza się współpraca obu specjalistów.

Diagnoza opiera się na rozmowie o objawach, ich czasie trwania i wpływie na codzienność. Lekarz pyta też o wcześniejsze epizody, okresy podwyższonego nastroju, leki, alkohol i myśli samobójcze. Często zleca badania krwi, np. morfologię i hormony tarczycy, żeby wykluczyć przyczyny somatyczne. Kwestionariusze nasilenia objawów pomagają śledzić postępy leczenia.

Jak leczyć depresję: terapia, farmakoterapia albo jedno i drugie

Przy łagodnym epizodzie podstawą bywa psychoterapia i zmiana codziennych nawyków. W depresji umiarkowanej i ciężkiej psychiatra zwykle włącza lek przeciwdepresyjny, a połączenie leku z terapią daje zazwyczaj lepsze efekty niż każda z tych metod osobno. W bardzo ciężkich sytuacjach, np. przy wysokim ryzyku samobójstwa, potrzebne bywa leczenie w szpitalu.

Poniżej znajdziesz główne formy leczenia. Każdy wiersz opisuje osobną możliwość, a plan dobiera lekarz do twojej sytuacji.

Forma leczenia	Co to jest	Co warto wiedzieć
Psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT)	CBT to praca nad automatycznymi, negatywnymi myślami i stopniowe wracanie do aktywności.	CBT ma mocne dowody skuteczności w depresji i zmniejsza ryzyko nawrotu.
Psychoterapia interpersonalna i psychodynamiczna	Te formy terapii skupiają się na relacjach, ważnych zmianach życiowych i źródłach trudnych emocji.	Terapię interpersonalną lub psychodynamiczną wybiera się często, gdy depresja wiąże się z konfliktem, stratą lub zmianą roli.
Sertralina (SSRI)	Sertralina jest zarejestrowana w leczeniu epizodów dużej depresji i w zapobieganiu ich nawrotom.	Według charakterystyki sertraliny depresja wymaga leczenia przez co najmniej 6 miesięcy, aby objawy ustąpiły.
Escitalopram (SSRI)	Escitalopram jest zarejestrowany w leczeniu epizodów dużej depresji i kilku zaburzeń lękowych.	Charakterystyka escitalopramu podaje, że działanie przeciwdepresyjne pojawia się zazwyczaj po 2-4 tygodniach.
Wenlafaksyna (SNRI)	Wenlafaksyna działa na serotoninę i noradrenalinę; jest zarejestrowana w leczeniu i zapobieganiu nawrotom depresji.	Charakterystyka wenlafaksyny zaleca kontynuację co najmniej 6 miesięcy od osiągnięcia remisji.

Leki przeciwdepresyjne: działanie, czas leczenia, bezpieczeństwo

Sertralina, escitalopram i wenlafaksyna to leki na receptę (Rp), które nie znajdują się w wykazie substancji psychotropowych. Dostępne są w kilku mocach, ale dawkę i jej zmiany ustala wyłącznie lekarz. Przegląd całej grupy znajdziesz w opisie leków przeciwdepresyjnych.

Na efekt trzeba poczekać kilka tygodni, a działania niepożądane zwykle pojawiają się wcześniej niż poprawa. Charakterystyka escitalopramu zaznacza, że występują one najczęściej w pierwszym lub drugim tygodniu leczenia i z czasem słabną. Po ustąpieniu objawów leczenie trwa dalej: charakterystyki escitalopramu i wenlafaksyny mówią o co najmniej 6 miesiącach od ustąpienia objawów, a charakterystyka sertraliny o leczeniu depresji przez co najmniej 6 miesięcy. Zbyt wczesne przerwanie zwiększa ryzyko nawrotu.

Leków przeciwdepresyjnych nie odstawia się nagle. Gwałtowne przerwanie może dać objawy odstawienia, m.in. zawroty głowy, zaburzenia czucia, bezsenność, niepokój czy nudności. Przy wenlafaksynie charakterystyka dopuszcza, że u niektórych osób zakończenie kuracji musi przebiegać bardzo powoli, nawet przez kilka miesięcy. Plan odstawienia zawsze ustala lekarz.

Każdy z tych leków ma przeciwwskazania. Żadnego nie wolno łączyć z nieodwracalnymi inhibitorami MAO z powodu ryzyka zespołu serotoninowego. Escitalopram jest dodatkowo przeciwwskazany razem z moklobemidem i linezolidem (ryzyko zespołu serotoninowego), u osób z rozpoznanym wydłużeniem odstępu QT lub wrodzonym zespołem wydłużonego QT oraz w połączeniu z innymi lekami wydłużającymi odstęp QT. Z tego samego powodu przeciwwskazane jest łączenie escitalopramu i citalopramu z hydroksyzyną, którą wiele osób przyjmuje na lęk lub kłopoty ze snem. Mów lekarzowi o wszystkich przyjmowanych lekach.

Ostrzeżenie z punktu 4.4 charakterystyk. Gdy zaczynasz brać lek przeciwdepresyjny, a także po każdej zmianie dawki, przez pewien czas mogą narastać lęk, niepokój i myśli samobójcze. Ryzyko jest największe u osób, które nie skończyły 25. roku życia. Jeśli zauważysz takie zmiany u siebie lub bliskiej osoby, od razu skontaktuj się z lekarzem, a w sytuacji zagrożenia życia dzwoń na 112.

Kiedy szukać pomocy bez zwłoki

Nie czekaj na termin wizyty, jeśli masz myśli samobójcze, zaczynasz planować, jak odebrać sobie życie, przestajesz jeść i pić albo nie jesteś w stanie zadbać o siebie. To samo dotyczy sytuacji, w której ktoś bliski mówi o śmierci, żegna się lub rozdaje swoje rzeczy. Oto numery, pod którymi ktoś odbierze o każdej porze:

• 112 - numer alarmowy na wypadek bezpośredniego zagrożenia życia;
• 116 123 - pomoc dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym; dzwonisz bezpłatnie, linia działa całodobowo;
• 800 70 2222 - Centrum Wsparcia dla dorosłych w kryzysie psychicznym, gdzie dyżurują psycholodzy; całodobowo i bezpłatnie;
• 116 111 - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży, czynny całodobowo i bezpłatnie.

Depresja a leczenie zdalne: zakres i ograniczenia

Pierwsze rozpoznanie depresji i pierwszy dobór leku powinny odbyć się na wizycie u psychiatry. Online nie zaczniesz nowego leczenia. Możesz natomiast złożyć wniosek o przedłużenie terapii lekiem, który już przyjmujesz z zalecenia psychiatry, jeśli masz dokumentację tego leczenia.

Usługa receptaai działa w formie pisemnej. Składasz wniosek przez formularz z wywiadem medycznym, lekarz go analizuje i, jeśli trzeba, zadaje dodatkowe pytania na czacie. Nie ma tu rozmów wideo ani telefonicznych. Nadzór medyczny sprawuje lek. Damian Wojno (PWZ 3211301). Lekarz może odmówić i zalecić wizytę u psychiatry, na przykład gdy objawy się nasiliły, pojawiły się myśli samobójcze albo brakuje dokumentacji. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi.

Więcej o zasadach przeczytasz w tekście o recepcie na antydepresanty online i na stronie e-recepty psychiatrycznej. Psychoterapię wiele poradni prowadzi zdalnie, warto o to zapytać.

Do czego prowadzi nieleczona depresja i co możesz zrobić sam

Bez leczenia epizod może trwać miesiącami, a każdy kolejny nawrót zwiększa ryzyko następnych. Depresja pogarsza przebieg chorób serca i cukrzycy, utrudnia pracę i relacje, a najpoważniejszym zagrożeniem jest samobójstwo. Dlatego warto zgłosić się do lekarza wcześnie, nawet jeśli objawy wydają się „nie aż tak poważne”.

Codzienne nawyki nie zastąpią leczenia, ale wyraźnie mu pomagają:

• stałe pory wstawania i snu, także w weekendy;
• codzienny ruch, choćby krótki spacer w świetle dziennym;
• małe, konkretne zadania zamiast wielkich planów, odhaczane jedno po drugim;
• ograniczenie alkoholu, który pogłębia obniżony nastrój i zaburza sen;
• kontakt z co najmniej jedną zaufaną osobą, która wie, przez co przechodzisz.

Źródła

• Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina), URPL
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil (escitalopram), URPL
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Efectin ER 75 (wenlafaksyna), URPL
• Ulotka dla pacjenta Escitil (escitalopram), URPL
• Telefon 116 123 dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym (Instytut Psychologii Zdrowia)
• Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym 800 70 2222