Schizofrenia: jakie daje objawy, skąd się bierze i jak wygląda leczenie

Na czym polega schizofrenia

W schizofrenii zmienia się sposób, w jaki mózg przetwarza informacje. Chory zaczyna odbierać rzeczywistość inaczej niż otoczenie: słyszy głosy, których nikt inny nie słyszy, albo jest pewien rzeczy, które dla innych są oczywiście nieprawdziwe. Z perspektywy osoby chorej te przeżycia są całkowicie realne, dlatego tłumaczenie, że to tylko wyobraźnia, zwykle nie pomaga.

Wbrew popularnemu skojarzeniu schizofrenia nie oznacza rozszczepienia osobowości na kilka postaci. Nazwa odnosi się do rozpadu spójności między myśleniem, emocjami i zachowaniem. Choroba ma zwykle przebieg falowy: okresy zaostrzeń, nazywane epizodami psychotycznymi, przeplatają się z okresami poprawy. U części osób objawy w dużej mierze się wycofują, u innych utrzymują się w mniejszym nasileniu także między zaostrzeniami.

Pierwsze objawy pojawiają się najczęściej u młodych dorosłych, choć mogą wystąpić w każdym wieku. Często poprzedza je faza zwiastunów: wycofywanie się z kontaktów, spadek wyników w nauce lub pracy, dziwaczne zainteresowania, zaniedbywanie higieny. Te sygnały łatwo pomylić z kryzysem dojrzewania albo depresją.

Jak schizofrenia się przejawia: urojenia, wycofanie, kłopoty z myśleniem

Psychiatrzy dzielą objawy na trzy grupy. U każdej osoby ich proporcje są inne, a obraz choroby może się zmieniać w czasie.

• Objawy pozytywne (psychotyczne): urojenia, czyli niepodważalne przekonania niezgodne z rzeczywistością (np. że ktoś śledzi, podsłuchuje lub steruje myślami), omamy, najczęściej słuchowe w postaci głosów komentujących lub wydających polecenia, a także chaotyczna mowa i dezorganizacja zachowania.
• Objawy negatywne: zubożenie emocji i mimiki, brak energii i inicjatywy, wycofanie z relacji, mniejsza ilość wypowiedzi, trudność z odczuwaniem przyjemności. Bywają mylone z lenistwem albo depresją, a często najbardziej utrudniają codzienne funkcjonowanie.
• Objawy poznawcze: kłopoty z uwagą, pamięcią roboczą, planowaniem i szybkością myślenia. Wpływają na naukę, pracę i samodzielność, nawet gdy objawy psychotyczne są opanowane.

Schizofrenia paranoidalna i inne określenia, które możesz spotkać

Schizofrenia paranoidalna to postać, w której na pierwszy plan wysuwają się urojenia, najczęściej prześladowcze, oraz omamy słuchowe, a zaburzenia emocji i mowy są mniej widoczne. Ten podtyp wyróżnia klasyfikacja ICD-10, której kodami nadal posługuje się polska dokumentacja medyczna. Nowsza klasyfikacja ICD-11 zrezygnowała z podziału na podtypy i opisuje zamiast tego nasilenie poszczególnych grup objawów.

Jeśli w twojej dokumentacji widnieje rozpoznanie schizofrenii paranoidalnej, oznacza to tę samą chorobę i te same zasady leczenia co w pozostałych postaciach.

Co zwiększa ryzyko zachorowania na schizofrenię

Nie ma jednej przyczyny schizofrenii. Obecny model zakłada, że choroba rozwija się, gdy na wrodzoną podatność nakładają się czynniki środowiskowe. Nikt nie wywołuje jej u siebie siłą woli ani złym wychowaniem dziecka.

Do najlepiej poznanych czynników ryzyka należą:

• obciążenie rodzinne, czyli schizofrenia lub inne psychozy u krewnych pierwszego stopnia,
• zaburzenia rozwoju układu nerwowego, w tym powikłania w czasie ciąży i porodu,
• używanie substancji psychoaktywnych, zwłaszcza intensywne palenie marihuany w okresie dojrzewania, a także stymulantów,
• przewlekły stres, traumatyczne doświadczenia i izolacja społeczna, które mogą wyzwolić pierwszy epizod lub nawrót.

Diagnoza: kto rozpoznaje schizofrenię i jak to wygląda

Rozpoznanie stawia lekarz psychiatra. Podstawą jest rozmowa z pacjentem, obserwacja jego zachowania i wywiad od bliskich, którzy często lepiej niż sam chory widzą, jak zmieniało się jego funkcjonowanie. Objawy muszą utrzymywać się odpowiednio długo, a lekarz musi wykluczyć inne wyjaśnienia.

W ramach diagnostyki różnicowej psychiatra może zlecić badania krwi, badanie neurologiczne, obrazowanie mózgu albo badanie psychologiczne. Ma to pokazać, czy objawy psychotyczne nie wynikają z używania substancji, chorób tarczycy, padaczki, guza, stanu zapalnego mózgu czy działań niepożądanych leków. Odróżnia się też schizofrenię od choroby afektywnej dwubiegunowej z objawami psychotycznymi i od zaburzeń schizoafektywnych.

Do psychiatry w ramach NFZ nie potrzebujesz skierowania. Jeśli chory nie widzi u siebie problemu, a jego stan budzi niepokój, bliscy mogą zgłosić się po poradę sami, na przykład do poradni zdrowia psychicznego albo do centrum zdrowia psychicznego, jeśli działa w ich rejonie.

Leczenie schizofrenii: leki, psychoterapia, rehabilitacja

Podstawą leczenia są leki przeciwpsychotyczne. Zmniejszają objawy psychotyczne w zaostrzeniu i chronią przed nawrotem w okresie poprawy. Leczenie zwykle trwa długo, a odstawienie leków na własną rękę to jedna z najczęstszych przyczyn ponownego epizodu. Obok leków stosuje się metody, które pomagają wrócić do pracy, nauki i relacji.

Poniżej najczęściej spotykane elementy terapii. Wybór konkretnych metod i leku zawsze należy do psychiatry.

Metoda	Na czym polega	Na co zwrócić uwagę
Leki przeciwpsychotyczne doustne	Codzienne tabletki, kapsułki lub roztwór, które łagodzą urojenia i omamy oraz zmniejszają ryzyko nawrotu.	Efekt i działania niepożądane ocenia psychiatra, a zmiana leku lub przerwa to decyzja lekarza, nie pacjenta.
Leki przeciwpsychotyczne w zastrzyku o przedłużonym uwalnianiu	Część substancji, m.in. olanzapina, arypiprazol i rysperydon, ma postać iniekcji podawanych w odstępach, co ułatwia ciągłość leczenia.	Przydaje się, gdy trudno pamiętać o codziennych tabletkach; schemat podawania ustala psychiatra.
Psychoterapia, zwłaszcza poznawczo-behawioralna	Uczy rozpoznawania wczesnych objawów nawrotu, radzenia sobie z głosami i lękiem oraz zmiany szkodliwych przekonań.	Uzupełnia leczenie farmakologiczne w schizofrenii, ale go nie zastępuje.
Psychoedukacja i terapia rodzin	Pacjent i bliscy dowiadują się, jak działa choroba, jak rozmawiać w kryzysie i jak wspierać leczenie.	Zmniejsza napięcie w domu, które może sprzyjać nawrotom.
Rehabilitacja psychospołeczna	Treningi umiejętności społecznych, terapia zajęciowa, warsztaty i wsparcie w powrocie do pracy lub nauki.	Jest nastawiona na objawy negatywne i poznawcze, na które same leki działają słabiej.
Oddział dzienny lub szpital	Intensywne leczenie, gdy objawy są nasilone lub w domu nie da się zapewnić bezpieczeństwa.	Hospitalizacja w zaostrzeniu nie oznacza porażki, tylko etap leczenia.

Przykładowe leki przeciwpsychotyczne i to, co mówi o nich ChPL

Olanzapina (np. Zolafren, Zyprexa) jest wskazana w leczeniu schizofrenii u dorosłych, także w długoterminowym leczeniu podtrzymującym u osób, które dobrze zareagowały na początku terapii. Jej najważniejszym problemem jest przyrost masy ciała: przy stosowaniu przez co najmniej 48 tygodni wzrost o 7% lub więcej dotyczył 64,4% pacjentów. Częsta jest też senność, a ChPL zaleca kontrolę glukozy i lipidów. Więcej na stronie o olanzapinie.

Arypiprazol (np. Abilify) jest zarejestrowany w schizofrenii u dorosłych i młodzieży od 15. roku życia. Najczęstszymi działaniami niepożądanymi w badaniach były akatyzja i nudności. ChPL ostrzega przed zaburzeniami kontroli impulsów, takimi jak popęd do hazardu, kompulsywne zakupy czy objadanie się; jeśli je zauważysz, powiedz lekarzowi. Szczegóły w opisie leku arypiprazol.

Rysperydon (np. Rispolept) jest wskazany w schizofrenii. Najczęstsze objawy uboczne, zgłaszane u co najmniej 10% leczonych, to parkinsonizm, sedacja lub senność, ból głowy i bezsenność. Często podnosi stężenie prolaktyny, co może dawać zaburzenia miesiączkowania, mlekotok czy spadek libido.

Kariprazyna (Reagila) jest wskazana w schizofrenii u dorosłych. Najczęściej obserwowano akatyzję (19%) i parkinsonizm (17,5%), przeważnie o łagodnym lub umiarkowanym nasileniu. Substancja i jej aktywne metabolity bardzo wolno opuszczają organizm, dlatego zmiana dawki w pełni przekłada się na stężenie leku we krwi dopiero po kilku tygodniach. Kobiety w wieku rozrodczym muszą w trakcie leczenia i jeszcze przez co najmniej 10 tygodni po jego zakończeniu stosować antykoncepcję o wysokiej skuteczności.

W postaciach doustnych wszystkie cztery substancje mają kategorię Rp i żadna nie jest substancją psychotropową w rozumieniu urzędowego wykazu. Alkohol w trakcie leczenia to zły pomysł: przy olanzapinie, arypiprazolu i rysperydonie ChPL każe zachować ostrożność, a przy kariprazynie wprost zaleca unikać alkoholu.

Jak wspierać bliską osobę chorą na schizofrenię

Bliscy często pierwsi zauważają, że dzieje się coś niepokojącego, i to oni najczęściej pomagają utrzymać leczenie. Kilka zasad ułatwia to zadanie bez wchodzenia w rolę terapeuty.

Nie musisz zgadzać się z treścią urojeń, ale nie wdawaj się też w spór o to, czy są prawdziwe. Spokojnie nazywaj to, co widzisz, na przykład że osoba wydaje się przestraszona albo nie śpi, i proponuj kontakt z lekarzem. Mów krótko i konkretnie, unikaj krytyki i podnoszenia głosu.

• zapisz wczesne sygnały, które poprzedzały poprzedni nawrót, np. bezsenność, wycofanie, podejrzliwość, i ustal z chorym, co robicie, gdy się pojawią,
• pomagaj pamiętać o lekach i wizytach, ale nie przejmuj całej odpowiedzialności za leczenie,
• zadbaj o siebie: grupy wsparcia dla rodzin i psychoedukacja zmniejszają obciążenie opiekuna.

Pilna pomoc: kiedy nie czekać na zaplanowaną wizytę

Nie odkładaj kontaktu z lekarzem, gdy pojawiają się myśli samobójcze, głosy nakazujące zrobić sobie lub komuś krzywdę, silne pobudzenie, agresja, odmowa jedzenia i picia albo gwałtowne pogorszenie po odstawieniu leków. W takiej sytuacji możesz od razu jechać na izbę przyjęć szpitala psychiatrycznego.

Numery, pod które możesz zadzwonić ty albo ktoś z twoich bliskich:

• 112 - numer alarmowy, gdy życie lub zdrowie jest bezpośrednio zagrożone,
• 116 123 - telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowo, bezpłatnie,
• 800 70 2222 - Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, całodobowo, bezpłatnie,
• 116 111 - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży do 18. roku życia, całodobowo, bezpłatnie.

Schizofrenia a leczenie online: co jest realne

Schizofrenii nie da się rozpoznać ani zacząć leczyć przez formularz w internecie. Pierwszy epizod psychozy, zaostrzenie objawów, zmiana leku czy decyzja o hospitalizacji wymagają psychiatry, który widzi pacjenta i może ocenić jego stan na bieżąco.

Online można natomiast przedłużyć leczenie, które jest już ustalone i udokumentowane. Jeśli twój stan jest stabilny, a psychiatra prowadzi terapię lekiem przeciwpsychotycznym, możesz złożyć wniosek o e-receptę na kontynuację leczenia psychiatrycznego. Wypełniasz formularz z wywiadem i dołączasz dokumentację, wniosek ocenia lekarz, a pytania uzupełniające pojawiają się na czacie. Nie ma tu rozmowy wideo ani telefonicznej i nie zmieniamy terapii ustalonej przez psychiatrę. Lekarz może odmówić, na przykład gdy opis wskazuje na pogorszenie; opłata dotyczy oceny wniosku, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi.

Taka recepta nie zastępuje regularnych wizyt u psychiatry, który ocenia skuteczność leczenia i działania niepożądane. O zwolnieniu lekarskim w związku z chorobą decyduje lekarz po ocenie stanu zdrowia; ogólne zasady opisuje poradnik o zwolnieniu L4 online.

Źródła

• Charakterystyka Produktu Leczniczego Zolafren (olanzapina, URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Abilify (arypiprazol, EMA)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Rispolept (rysperydon, URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Reagila (kariprazyna, EMA)
• 116 123 - telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym
• Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym - 800 70 2222