Antydepresanty: jakie są grupy leków przeciwdepresyjnych i czym się różnią

Na czym polega działanie leków przeciwdepresyjnych

Większość antydepresantów wpływa na przekazywanie sygnałów między komórkami nerwowymi przez serotoninę, noradrenalinę lub dopaminę. Jedne hamują ponowne wchłanianie tych substancji do neuronu, przez co dłużej pozostają one w szczelinie synaptycznej. Inne blokują wybrane receptory albo łączą kilka takich efektów naraz.

Poprawa nastroju i spadek lęku przychodzą z opóźnieniem, co charakterystyki produktów opisują wprost. Dlatego te leki przyjmuje się codziennie i długo, a nie wtedy, gdy samopoczucie się pogarsza. Nie są też środkiem na poprawę humoru u osoby zdrowej: ich wskazaniami są choroby wymienione w ChPL, przede wszystkim depresja i zaburzenia lękowe.

Grupy leków przeciwdepresyjnych w zestawieniu

Poniżej zestawienie grup, do których należą najczęściej przepisywane substancje. Każdy wiersz opisuje jedną grupę. Charakterystyki poszczególnych leków różnią się wskazaniami, dlatego o wyborze decyduje lekarz.

Sertralina, escytalopram, mirtazapina i inne: najważniejsze różnice

Sertralina ma szeroki zakres wskazań: epizody dużej depresji i zapobieganie ich nawrotom, lęk napadowy, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (także u dzieci od 6 lat), zespół lęku społecznego i PTSD. Escytalopram stosuje się w depresji, lęku panicznym, fobii społecznej, lęku uogólnionym i zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym; jest przeciwwskazany przy wydłużonym odstępie QT. Fluoksetyna długo utrzymuje się w organizmie: substancje czynne mogą być obecne jeszcze kilka tygodni po ostatniej dawce.

Wenlafaksyna i duloksetyna należą do SNRI. Wenlafaksyna ma wskazania w depresji, lęku uogólnionym, fobii społecznej i lęku napadowym. Duloksetyna jest przeciwwskazana w chorobie wątroby z zaburzeniem jej czynności i w ciężkiej niewydolności nerek.

Mirtazapina i trazodon wyraźnie uspokajają, co lekarz bierze pod uwagę, gdy depresji towarzyszy bezsenność. Bupropion często powoduje bezsenność, a ryzyko napadów drgawkowych rośnie przy nim wraz z dawką. Wortioksetyna jest zarejestrowana w leczeniu dużych epizodów depresyjnych u dorosłych.

Istnieją też starsze grupy, takie jak leki trójpierścieniowe (np. amitryptylina) i inhibitory MAO (np. moklobemid). Stosuje się je rzadziej. Inhibitorów MAO nie wolno łączyć z większością opisanych wyżej leków; przy escytalopramie ChPL wymienia moklobemid wprost.

Ile czasu trzeba czekać na efekt

Charakterystyki produktów podają konkretne ramy czasowe, różne dla poszczególnych substancji:

• escytalopram: działanie przeciwdepresyjne zwykle po 2-4 tygodniach,
• duloksetyna: odpowiedź na leczenie zwykle po 2-4 tygodniach,
• mirtazapina: pierwsze efekty zwykle po 1-2 tygodniach, wyraźna reakcja po 2-4 tygodniach,
• trazodon: działanie lecznicze ujawnia się po około tygodniu,
• bupropion: pełne działanie może pojawić się dopiero po kilku tygodniach.

Dlaczego pierwsze tygodnie wymagają szczególnej uwagi

Wszystkie omawiane ChPL zawierają to samo ostrzeżenie. Poprawa może nie nastąpić w ciągu kilku pierwszych tygodni, a w tym okresie, a także po każdej zmianie dawki, lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić. Metaanaliza badań u dorosłych wykazała większe ryzyko zachowań samobójczych u osób przed 25. rokiem życia przyjmujących leki przeciwdepresyjne niż u osób na placebo.

W praktyce oznacza to ścisłą obserwację na początku leczenia. Dobrze, jeśli bliscy wiedzą, na co zwracać uwagę: nagły niepokój, wewnętrzne pobudzenie, trudność z usiedzeniem w miejscu, nasilenie myśli rezygnacyjnych. Jeśli pojawią się myśli samobójcze, skontaktuj się z lekarzem od razu, a w bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112.

Działania niepożądane: na co się przygotować

Najczęstsze objawy uboczne zależą od substancji. Wiele z nich jest najsilniejszych w pierwszych tygodniach i słabnie w trakcie leczenia, co ChPL escytalopramu i duloksetyny opisują wprost.

• sertralina: najczęściej nudności, a bardzo często także bezsenność, biegunka, ból głowy, senność i zawroty głowy; w leczeniu zespołu lęku społecznego zaburzenia wytrysku zgłosiło 14% mężczyzn wobec 0% na placebo,
• fluoksetyna: najczęściej ból głowy, nudności, bezsenność, zmęczenie i biegunka,
• wenlafaksyna: bardzo często nudności, suchość w ustach, ból głowy i pocenie się, w tym poty nocne,
• duloksetyna: najczęściej nudności, ból głowy, suchość w ustach, senność i zawroty głowy,
• mirtazapina: senność, uspokojenie, suchość w ustach, przyrost masy ciała, większy apetyt, zawroty głowy i zmęczenie,
• bupropion: bardzo często bezsenność, ból głowy, suchość w ustach oraz nudności i wymioty,
• wortioksetyna: najczęściej nudności.

Sytuacje, w których lekarz zachowuje szczególną ostrożność

Charakterystyki opisują stany, przy których leczenie wymaga dodatkowej kontroli albo przerwania. Jeśli którykolwiek z nich cię dotyczy, wspomnij o tym w wywiadzie:

• objawy manii: SSRI odstawia się u pacjenta, który wchodzi w fazę maniakalną,
• padaczka i drgawki: przy sertralinie pojawienie się drgawek oznacza przerwanie leczenia, a bupropion jest przeciwwskazany przy napadach obecnie lub w przeszłości,
• niski poziom sodu we krwi: przy objawowej hiponatremii lekarz rozważa odstawienie sertraliny lub wortioksetyny,
• nadciśnienie: przy niekontrolowanym nadciśnieniu duloksetyny nie wolno zaczynać, a gdy w trakcie leczenia ciśnienie utrzymuje się wysokie, lekarz rozważa zmniejszenie dawki lub stopniowe odstawienie,
• cukrzyca: fluoksetyna może obniżać poziom glukozy w trakcie leczenia, a po odstawieniu może dojść do jego wzrostu,
• choroby serca: ChPL bupropionu ostrzega przed ujawnieniem zespołu Brugadów, a escytalopram jest przeciwwskazany przy wydłużonym QT,
• dzieci i młodzież: fluoksetynę u dzieci od 8 lat stosuje się wyłącznie w epizodzie dużej depresji o nasileniu umiarkowanym do ciężkiego, gdy po 4-6 sesjach psychoterapii nie ma odpowiedzi, i tylko łącznie z psychoterapią,
• funkcje seksualne: ChPL duloksetyny odnotowuje przypadki długotrwałych zaburzeń, które utrzymywały się mimo przerwania SSRI lub SNRI.

Groźne połączenia i sygnały alarmowe

Łączenie antydepresantów z inhibitorami MAO grozi zespołem serotoninowym, którego objawy to m.in. pobudzenie, drżenie i wysoka gorączka. Dlatego takie skojarzenia są przeciwwskazane, a przy zmianie leku obowiązują przerwy określone w ChPL.

Uwaga na popularne zestawienie z hydroksyzyną. Charakterystyka hydroksyzyny przeciwwskazuje jej stosowanie z lekami wydłużającymi odstęp QT i wymienia wśród nich cytalopram oraz escytalopram. O łączeniu leków decyduje lekarz, który zna całą listę twoich preparatów.

Trazodon jest przeciwwskazany u osób pod wpływem alkoholu lub leków nasennych oraz w ostrym zawale serca. Duloksetyny nie łączy się z fluwoksaminą, cyprofloksacyną ani enoksacyną. Fluoksetyna jest przeciwwskazana razem z metoprololem stosowanym w niewydolności serca. Bupropion jest przeciwwskazany u osób, które w trakcie leczenia nagle odstawiają alkohol albo benzodiazepiny.

Jak lekarz dobiera antydepresant

Nie istnieje lek, który byłby właściwy dla każdego. Lekarz bierze pod uwagę kilka rzeczy jednocześnie:

• rozpoznanie i wskazania z ChPL, bo nie każda substancja jest zarejestrowana w zaburzeniach lękowych, bólu czy u dzieci,
• dotychczasową odpowiedź na leczenie, także u ciebie w przeszłości,
• choroby współistniejące, np. serca, wątroby, nerek, padaczkę,
• wszystkie przyjmowane leki i ryzyko interakcji,
• profil działań niepożądanych: jedni pacjenci potrzebują leku bardziej uspokajającego, inni takiego, który nie zwiększa apetytu,
• ciążę, karmienie piersią i plany rodzicielskie.

Gdy lek nie pomaga albo leczenie trwa długo

Brak poprawy po kilku tygodniach to sygnał do ponownej oceny, nie do samodzielnej zmiany. Jeśli mimo leczenia i ewentualnej korekty wprowadzonej przez lekarza poprawa nie przychodzi, ChPL mirtazapiny zaleca odstawienie leku. Nie zamieniaj preparatu na własną rękę i nie sięgaj po leki bliskich: przejście z jednego antydepresantu na inny bez przerw opisanych w ChPL może skończyć się groźną interakcją.

Leczenie bywa też długie z założenia. Fobia społeczna ma przewlekły przebieg i ChPL escytalopramu zaleca kontynuowanie terapii przez 12 tygodni, by poprawa była trwała, a sertralinę i wenlafaksynę stosuje się także w zapobieganiu nawrotom depresji.

Odstawianie leków przeciwdepresyjnych

Nie przerywaj leczenia z dnia na dzień. ChPL sertraliny, escytalopramu, fluoksetyny, wenlafaksyny i duloksetyny zalecają stopniowe zmniejszanie dawki przez co najmniej 1-2 tygodnie, a ChPL wenlafaksyny dopuszcza u części osób odstawianie trwające kilka miesięcy. Plan ustala lekarz.

Objawy odstawienia są częste. W badaniach sertraliny zgłosiło je 23% osób kończących leczenie wobec 12% kontynuujących, a po nagłym przerwaniu duloksetyny około 45% pacjentów wobec 23% na placebo. Zwykle pojawiają się w ciągu kilku dni i mijają w ciągu 2 tygodni, choć u niektórych utrzymują się 2-3 miesiące lub dłużej. Przy wortioksetynie badania nie wykazały istotnej różnicy w objawach odstawienia względem placebo, mimo to decyzję o zakończeniu terapii podejmuje się z lekarzem.

W okresie zmniejszania dawki obserwuj samopoczucie. ChPL wenlafaksyny opisuje przypadki myśli samobójczych i zachowań agresywnych przy zmianach dawkowania, także w trakcie odstawiania.

E-recepta na kontynuację leczenia przeciwdepresyjnego

Pierwszy dobór antydepresantu to zadanie psychiatry na wizycie. Online możesz przedłużyć leczenie, które już trwa i ma potwierdzenie w dokumentacji, np. w karcie wizyty lub wcześniejszej recepcie.

Wypełniasz formularz z wywiadem w usłudze e-recepty psychiatrycznej. Wniosek ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301), a dodatkowe pytania zadaje na czacie. Lekarz może odmówić, gdy dokumentacji brakuje, stan wymaga wizyty albo leczenie trzeba zmienić. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi. Więcej odpowiedzi znajdziesz w poradniku o recepcie na antydepresanty.