Anhedonia, czyli kiedy nic nie cieszy: przyczyny, rozpoznanie i leczenie

Co to jest anhedonia: objaw, a nie osobna choroba

Nazwa pochodzi z greki: an- oznacza brak, a hedone przyjemność. Anhedonia to stan, w którym rzeczy dawniej przyjemne przestają cokolwiek dawać. Ulubiona muzyka nie porusza, jedzenie nie ma smaku, spotkanie z przyjaciółmi jest obowiązkiem, a nie radością. Wiele osób opisuje to nie jako smutek, ale jako pustkę, odrętwienie albo wrażenie, że żyje się za szybą.

To odróżnia anhedonię od zwykłego przygnębienia. Smutek po stracie czy porażce jest silnym uczuciem. Anhedonia przypomina raczej wyłączony dźwięk: emocje są stłumione, także te przyjemne. Dlatego bywa trudna do nazwania i często ktoś mówi lekarzowi o zmęczeniu, braku motywacji albo o tym, że nic mu się nie chce, zanim padnie słowo o braku radości.

Specjaliści wyróżniają dwa aspekty anhedonii. Pierwszy dotyczy oczekiwania: trudno wyobrazić sobie, że coś sprawi przyjemność, więc nie ma motywacji, żeby zacząć. Drugi dotyczy samego przeżywania: robisz coś, co kiedyś lubiłeś, ale w trakcie nic nie czujesz. Mówi się też o anhedonii fizycznej, związanej z doznaniami zmysłowymi, i społecznej, związanej z kontaktami z ludźmi. Ustalenie, który z nich przeważa, pomaga lekarzowi i terapeucie zaplanować pracę.

Jak anhedonia wygląda na co dzień

Objawy narastają często powoli, dlatego łatwo je zrzucić na zmęczenie, pracę albo wiek. Zwróć uwagę na takie sygnały:

• hobby, sport czy seriale, które wcześniej wciągały, stają się obojętne
• jedzenie, zapachy, muzyka i dotyk nie dają przyjemności
• spotkania towarzyskie męczą, więc coraz częściej je odwołujesz
• spada zainteresowanie seksem
• trudno ci wyobrazić sobie coś miłego w najbliższych dniach
• emocje wydają się spłaszczone, także w sytuacjach, które powinny cieszyć
• rośnie poczucie, że nic nie ma sensu, i pojawia się wycofanie

Kiedy brak radości to sygnał do wizyty

Każdy ma tygodnie, kiedy nic nie cieszy. Jeśli jednak brak przyjemności trwa przez większość dni co najmniej dwa tygodnie, odbiera chęć do rzeczy, które były dla ciebie ważne, albo łączy się z obniżonym nastrojem, kłopotami ze snem, apetytem czy koncentracją, warto pójść do lekarza. Anhedonia należy do głównych objawów epizodu depresyjnego, obok obniżonego nastroju, więc nie warto jej przeczekiwać.

Często pierwsi zauważają ją bliscy: że przestałeś się śmiać z rzeczy, które cię bawiły, że rezygnujesz z planów, że odpowiadasz zdawkowo. Jeśli słyszysz takie uwagi, potraktuj je jako informację, a nie zarzut.

Przyczyny anhedonii i czynniki ryzyka

Anhedonia wiąże się z pracą układu nagrody w mózgu, czyli sieci, która odpowiada za motywację i odczuwanie przyjemności. Tę sieć może zaburzyć wiele stanów, dlatego lista możliwych przyczyn jest długa:

• depresja - najczęstsza przyczyna; utrata przyjemności należy do podstawowych objawów
• depresja w przebiegu choroby dwubiegunowej - wygląda podobnie jak zwykła depresja, ale leczy się ją inaczej; więcej w tekście o CHAD
• schizofrenia - anhedonia należy do tak zwanych objawów negatywnych, obok wycofania i spłaszczenia emocji; zobacz jak przebiega schizofrenia
• zaburzenia lękowe i stres pourazowy - przewlekłe napięcie wyczerpuje i odbiera radość; o tym piszemy w tekście o nerwicy lękowej
• uzależnienia - anhedonia często pojawia się po odstawieniu alkoholu, stymulantów czy opioidów i bywa jednym z powodów nawrotu
• choroby somatyczne - między innymi niedoczynność tarczycy, choroba Parkinsona, przewlekły ból i inne długotrwałe choroby
• przewlekły niedobór snu i wyczerpanie - same w sobie nie są depresją, ale mogą dawać podobny obraz; zobacz tekst o zmęczeniu i śnie

Rozpoznanie: do kogo iść i czego się spodziewać

Pierwszym krokiem może być lekarz rodzinny albo od razu psychiatra; skierowanie do psychiatry w NFZ nie jest wymagane. Pomocna jest też konsultacja psychologiczna, ale psycholog nie wystawia recept i nie leczy farmakologicznie.

Lekarz zaczyna od rozmowy: od kiedy trwa brak radości, czy dotyczy wszystkiego, czy wybranych obszarów, jak śpisz i jesz, czy używasz alkoholu lub innych substancji, jakie przyjmujesz leki. Może użyć kwestionariuszy, w tym skal mierzących zdolność do odczuwania przyjemności. Zleca też badania krwi, na przykład hormonów tarczycy, żeby wykluczyć przyczynę somatyczną.

Bardzo ważne jest pytanie o okresy podwyższonego nastroju i energii z małą potrzebą snu. Charakterystyka bupropionu przypomina, że epizod dużej depresji może być pierwszym objawem zaburzeń dwubiegunowych, a leczenie go samym lekiem przeciwdepresyjnym może u osób z ryzykiem choroby dwubiegunowej zwiększyć prawdopodobieństwo epizodu maniakalnego lub mieszanego. Dlatego warto powiedzieć lekarzowi o takich okresach, nawet jeśli wspominasz je jako dobre.

Leki i psychoterapia: jak się leczy anhedonię

Leczy się przyczynę, a nie sam objaw. Jeśli anhedonia jest częścią depresji, standardem jest psychoterapia, leki przeciwdepresyjne albo połączenie obu metod. W psychoterapii dobrze sprawdza się aktywacja behawioralna: planujesz małe, konkretne aktywności, zanim pojawi się na nie ochota, i obserwujesz, co zmieniają. Pomagają też regularny ruch, stałe pory snu i ograniczenie alkoholu.

Żadna z poniższych charakterystyk nie wymienia anhedonii jako osobnego wskazania. Lekarz dobiera lek do rozpoznania, a nie do jednego objawu. Tabela pokazuje wybrane leki i to, co mówią o nich oficjalne dokumenty.

Lek lub grupa	Wskazanie według ChPL	Co warto wiedzieć
Bupropion (lek na receptę, Rp)	bupropion jest wskazany w leczeniu epizodów dużej depresji	bupropion hamuje wychwyt zwrotny noradrenaliny i dopaminy, z minimalnym wpływem na serotoninę; jest przeciwwskazany między innymi przy napadach drgawkowych obecnie lub w przeszłości, przy bulimii lub jadłowstręcie rozpoznanych obecnie lub w przeszłości oraz przy nagłym odstawianiu alkoholu lub benzodiazepin
Wortioksetyna (lek na receptę, Rp)	wortioksetyna jest wskazana w leczeniu dużych epizodów depresyjnych u dorosłych	wortioksetyna działa na kilka receptorów serotoninowych i hamuje przenośnik serotoniny; nie wolno łączyć jej z nieselektywnymi inhibitorami MAO ani selektywnymi inhibitorami MAO-A
Leki z grupy SSRI (leki na receptę, Rp)	leki SSRI są stosowane w depresji i zaburzeniach lękowych, zależnie od substancji	SSRI to szeroko stosowana grupa leków przeciwdepresyjnych; szczegóły w opisie grupy SSRI
Stabilizatory nastroju i leki przeciwpsychotyczne (leki na receptę, Rp)	stabilizatory nastroju mają wskazania w chorobie dwubiegunowej, a leki przeciwpsychotyczne między innymi w schizofrenii; lekarz sięga po nie, gdy anhedonia wynika z jednej z tych chorób	w tych chorobach sam lek przeciwdepresyjny nie wystarcza, a w chorobie dwubiegunowej może wywołać manię

Na co uważać, gdy zaczynasz lek przeciwdepresyjny

Leki przeciwdepresyjne nie działają od pierwszej tabletki. Poprawa nastroju i zdolności do odczuwania przyjemności przychodzi stopniowo, a charakterystyki zaznaczają, że może nie nastąpić w ciągu pierwszych kilku tygodni lub dłużej. Do tego czasu potrzebna jest ścisła kontrola lekarska.

Charakterystyki tych leków ostrzegają też przed czymś, o czym trzeba wiedzieć z góry. Tuż po rozpoczęciu leczenia oraz po każdej zmianie dawki niepokój, lęk i myśli samobójcze potrafią na pewien czas przybrać na sile. Najmocniej dotyczy to młodych dorosłych przed 25. rokiem życia. Gdy coś takiego zauważysz u siebie albo u bliskiej osoby, nie czekaj do kolejnej kontroli: skontaktuj się z lekarzem, a jeśli życie jest zagrożone, wybierz 112. Charakterystyka wortioksetyny wymienia też agresję, złość, pobudzenie i drażliwość, które należy zgłosić lekarzowi.

Przy bupropionie ryzyko napadu drgawkowego zależy od dawki, dlatego ChPL przeciwwskazuje jego stosowanie u osób, które przyjmują inny lek zawierający bupropion. Wortioksetyna może wywołać zawroty głowy, więc ChPL zaleca ostrożność za kierownicą, zwłaszcza na początku leczenia i po zmianie dawki. Szczegóły znajdziesz na stronach o bupropionie i wortioksetynie.

Nie przerywaj leczenia na własną rękę, nawet gdy po kilku tygodniach radość jeszcze nie wróciła albo gdy poczujesz się lepiej. Brak efektu to powód do rozmowy z lekarzem prowadzącym, który może zmienić plan leczenia.

Samopomoc przy anhedonii: małe kroki na co dzień

Samopomoc nie zastąpi leczenia, ale może je wesprzeć. Przy anhedonii działa zasada odwrotna niż zwykle: nie czekasz, aż pojawi się ochota, tylko robisz coś małego i sprawdzasz, czy przyniosło choć odrobinę ulgi.

• zaplanuj na każdy dzień jedną drobną aktywność, którą kiedyś lubiłeś, i zapisz, jak się po niej czułeś w skali od 0 do 10
• wychodź na zewnątrz i ruszaj się, nawet krótko; ruch to jeden z lepiej zbadanych sposobów wspierania nastroju
• pilnuj stałych pór snu i posiłków, bo rozregulowany rytm dnia pogłębia brak energii
• ogranicz alkohol i nie sięgaj po inne substancje, które na chwilę dają ulgę, a potem pogłębiają problem
• powiedz jednej zaufanej osobie, jak się czujesz, żeby nie zostawać z tym w pojedynkę

Myśli samobójcze przy anhedonii: gdzie dzwonić

Długotrwały brak radości bywa wyczerpujący i może prowadzić do myśli, że życie nie ma sensu. Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, nie zostawaj z nimi sam. Te numery działają całodobowo i są bezpłatne:

• 112 - numer alarmowy, gdy życie jest w bezpośrednim niebezpieczeństwie
• 116 123 - linia dla dorosłych przeżywających kryzys emocjonalny, czynna całodobowo, rozmowa bezpłatna
• 800 70 2222 - Centrum Wsparcia dla dorosłych w kryzysie psychicznym, czynne całodobowo, połączenie bezpłatne
• 116 111 - telefon zaufania, z którego mogą korzystać dzieci i młodzież, całodobowo i bezpłatnie
• w razie potrzeby możesz też zgłosić się na SOR albo do izby przyjęć szpitala psychiatrycznego bez skierowania

Leczenie anhedonii online: co możemy zrobić

Jeśli anhedonia pojawiła się niedawno i nie masz rozpoznania, zacznij od wizyty u psychiatry albo lekarza rodzinnego. Online nie stawiamy diagnozy i nie dobieramy pierwszego leku, bo wymaga to pełnej oceny, czasem badań i obserwacji.

Możemy pomóc wtedy, gdy leczenie depresji lub innego zaburzenia jest już ustalone i udokumentowane, a potrzebujesz kontynuacji tego samego leku. Wniosek składasz przez formularz z pytaniami o dotychczasowe leczenie i dołączasz do niego dokumentację. Ocenia go lekarz, który w razie wątpliwości dopytuje na czacie; rozmów wideo i telefonicznych u nas nie ma. Lekarz może odmówić, na przykład gdy opis wskazuje na pogorszenie; opłata dotyczy oceny wniosku, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi. Więcej przeczytasz w tekstach o e-recepcie psychiatrycznej i recepcie na antydepresanty online.

Pojawia się też pytanie o L4 przy anhedonii. O zwolnieniu decyduje lekarz po ocenie wniosku i w sprawach psychiatrycznych może odesłać do psychiatry. O zwolnieniu nie decyduje sama nazwa objawu, tylko rozpoznanie i to, czy stan zdrowia uniemożliwia pracę.

Źródła

• Charakterystyka Produktu Leczniczego Wellbutrin XR (URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Brintellix (EMA)
• Telefon wsparcia 116 123 (Instytut Psychologii Zdrowia)
• Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym 800 70 2222