Lek karbamazepina: wskazania, bezpieczeństwo i recepta na kontynuację

Czym jest karbamazepina i do jakiej grupy należy

Karbamazepina jest pochodną dibenzoazepiny. ChPL zalicza ją do leków o działaniu przeciwpadaczkowym, neurotropowym i psychotropowym (kod ATC N03AF01). W psychiatrii stosuje się ją jako lek normotymiczny, czyli taki, który ma wyrównywać wahania nastroju, a w neurologii przede wszystkim w padaczce i w niektórych zespołach bólowych.

W Polsce karbamazepina jest dostępna wyłącznie na receptę (kategoria Rp) we wszystkich postaciach: w tabletkach, tabletkach o przedłużonym i o zmodyfikowanym uwalnianiu oraz w zawiesinie doustnej. Postać i dawkę dobiera lekarz, który prowadzi leczenie.

Na co jest karbamazepina: wskazania zapisane w ChPL

Punkt 4.1 Charakterystyki Produktu Leczniczego Tegretol obejmuje następujące wskazania:

• padaczka (jako jedyny lek albo w skojarzeniu z innymi): napady częściowe proste i złożone, uogólnione napady toniczno-kloniczne oraz napady o postaci mieszanej;
• mania (zespół maniakalny) i profilaktyka nawrotów w chorobie afektywnej dwubiegunowej;
• alkoholowy zespół abstynencyjny;
• nerwobóle: nerwu trójdzielnego, zarówno idiopatyczny, jak i związany ze stwardnieniem rozsianym, oraz idiopatyczny nerwoból nerwu językowo-gardłowego.

Jak działa karbamazepina i kiedy można oczekiwać efektu

ChPL zaznacza, że karbamazepina jest zazwyczaj nieskuteczna w napadach nieświadomości (petit mal) i w napadach mioklonicznych. Jeśli przyjmujesz ją z powodu zaburzeń nastroju, więcej o samym schorzeniu przeczytasz w artykule o chorobie afektywnej dwubiegunowej.

Mechanizm działania jest poznany tylko częściowo. Według ChPL lek stabilizuje błony nadpobudliwych komórek nerwowych, blokuje kanały sodowe, przez co hamuje powtarzalne wyładowania neuronów, i ogranicza przekaźnictwo bodźców pobudzających. Za działanie w manii może odpowiadać hamowanie obrotu dopaminy i noradrenaliny.

Stężenie leku we krwi stabilizuje się (osiąga stan stacjonarny) w ciągu około 1 do 2 tygodni. U części osób trwa to inaczej, bo karbamazepina przyspiesza własny rozkład w wątrobie, a wpływ mają też inne przyjmowane leki. Działanie zapobiegające nawrotom choroby dwubiegunowej ocenia się w dłuższej perspektywie, dlatego skuteczność leczenia omawiaj z lekarzem prowadzącym, zamiast oceniać ją po kilku dniach.

Skutki uboczne karbamazepiny: częste dolegliwości i objawy alarmowe

Według ChPL część działań niepożądanych pojawia się bardzo często lub często, zwłaszcza na początku leczenia, przy zbyt dużej dawce początkowej i u osób starszych. Objawy zależne od dawki zwykle ustępują w ciągu kilku dni, samoistnie albo po korekcie dawki przez lekarza.

Najczęściej zgłaszane działania niepożądane:

• bardzo często (u więcej niż 1 na 10 osób): zawroty głowy, niezborność ruchowa (ataksja), senność, zmęczenie, nudności i wymioty, pokrzywka, która może być nasilona, alergiczne zapalenie skóry, zmniejszenie liczby białych krwinek, wzrost GGTP w badaniach;
• często (od 1 do 10 osób na 100): mniejsza liczba płytek krwi, obniżony sód we krwi, przybieranie na wadze, obrzęki z zatrzymaniem płynów, suchość w jamie ustnej, widzenie nieostre albo podwójne i ból głowy.

Reakcje skórne, krew i sód: na co zwracać uwagę

Do rzadkich, ale groźnych reakcji należą ciężkie zmiany skórne: zespół Stevensa-Johnsona i toksyczna nekroliza naskórka. W krajach, w których przeważa populacja kaukaska, ChPL szacuje ich częstość na 1 do 6 przypadków na 10 000 osób rozpoczynających terapię; większość z nich występuje w ciągu kilku pierwszych miesięcy przyjmowania leku. U osób pochodzenia chińskiego lub tajskiego przed rozpoczęciem leczenia zaleca się badanie genetyczne w kierunku allelu HLA-B*1502.

Gorączka, ból gardła, wysypka, owrzodzenia jamy ustnej, łatwo powstające siniaki, wybroczyny lub plamica to sygnał, by od razu zgłosić się do lekarza. Takie objawy mogą oznaczać zaburzenia krwi albo reakcję skórną.

ChPL zaleca wykonanie morfologii z płytkami krwi i retykulocytami oraz oznaczenie żelaza przed rozpoczęciem leczenia, a potem badania okresowe. U osób z czynnikami ryzyka niskiego sodu, na przykład przyjmujących leki moczopędne, stężenie sodu sprawdza się przed leczeniem, po około dwóch tygodniach i co miesiąc przez pierwsze trzy miesiące. Karbamazepina może też obniżać stężenie hormonów tarczycy. Przy przedłużaniu recepty aktualne wyniki tych badań są ważną częścią dokumentacji.

ChPL ostrzega również, że lek może uczynnić utajoną psychozę, a u osób starszych wywołać splątanie i pobudzenie. Jak przy innych lekach przeciwpadaczkowych, odnotowano niewielki wzrost ryzyka myśli i zachowań samobójczych. Jeśli je zauważysz, skontaktuj się z lekarzem, a w bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112.

Przeciwwskazania i interakcje, w tym z antykoncepcją hormonalną

Karbamazepiny nie wolno przyjmować, gdy występuje uczulenie na nią albo na substancje o zbliżonej strukturze chemicznej (na przykład trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne) lub blok przedsionkowo-komorowy, a także gdy w przeszłości stwierdzono zahamowanie czynności szpiku kostnego albo porfirię wątrobową. Przeciwwskazane jest też łączenie jej z inhibitorami MAO; ChPL wymaga ich odstawienia co najmniej 2 tygodnie przed włączeniem karbamazepiny.

Karbamazepina przyspiesza w wątrobie rozkład wielu leków. Najważniejsza praktyczna konsekwencja: antykoncepcja hormonalna może przestać działać skutecznie, dlatego ChPL zaleca kobietom w wieku rozrodczym inne, niehormonalne metody. Z kolei leki hamujące enzym CYP3A4, a także sok grejpfrutowy, mogą podnosić stężenie karbamazepiny. Lek przyspiesza też rozkład lamotryginy, jeśli oba są stosowane razem.

Przed każdym nowym lekiem, także kupowanym w aptece, powiedz lekarzowi albo farmaceucie, że przyjmujesz karbamazepinę.

Karbamazepina a alkohol, kierowanie autem, ciąża i karmienie

Alkohol. Pod wpływem leku tolerancja alkoholu może być mniejsza, więc ChPL zaleca, aby przez cały czas terapii zrezygnować z picia.

Prowadzenie pojazdów. Zawroty głowy, senność, niezborność ruchowa i zaburzenia widzenia mogą osłabić zdolność reagowania, szczególnie na początku leczenia i przy ustalaniu dawki. Według ChPL podczas prowadzenia auta i pracy przy maszynach trzeba zachować szczególną ostrożność.

Ciąża. U dzieci matek leczonych karbamazepiną w czasie ciąży poważne wady rozwojowe występują 2-3 razy częściej niż w populacji ogólnej (tam ich częstość to 2-3%). W ciąży i u kobiet w wieku rozrodczym nie należy go stosować; wyjątkiem jest sytuacja, w której rozważono inne opcje terapii, a oczekiwana korzyść jest większa niż ryzyko. Skutecznej antykoncepcji wymaga cały okres terapii oraz 2 tygodnie po jej zakończeniu, a kwas foliowy zaleca się zarówno przed poczęciem, jak i w ciąży. Jeśli planujesz ciążę lub podejrzewasz, że w niej jesteś, nie odstawiaj leku sama, tylko niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem.

Karmienie piersią. Karbamazepina przenika do mleka (około 25-60% stężenia w osoczu matki). Można karmić piersią, o ile dziecko pozostaje pod obserwacją: czy nie jest nadmiernie senne, czy nie ma reakcji skórnych i objawów sugerujących problem z wątrobą.

Czy karbamazepina uzależnia i czy jest psychotropem

Karbamazepina nie znajduje się na urzędowym wykazie substancji psychotropowych, więc nie obowiązują jej szczególne zasady wystawiania recept, jakie dotyczą na przykład benzodiazepin. Określenie „działanie psychotropowe" w ChPL opisuje wpływ leku na pracę mózgu i nastrój, a nie jego status prawny.

ChPL nie opisuje uzależnienia ani nadużywania karbamazepiny. To nie znaczy, że leczenie można przerwać w dowolnym momencie: nagłe odstawienie grozi napadami padaczkowymi.

Jak odstawić karbamazepinę albo zmienić lek

Odstawienie i zmiana leku to decyzja lekarza prowadzącego. ChPL ostrzega, że nagłe przerwanie leczenia może spowodować napady padaczkowe, i zaleca odstawianie stopniowe, rozłożone na okres 6 miesięcy. Gdy lek trzeba przerwać szybko, na przykład z powodu ciężkiej reakcji skórnej, chorego z padaczką zabezpiecza się innym lekiem przeciwpadaczkowym.

Przejście na inny stabilizator nastroju wymaga uwzględnienia interakcji, bo karbamazepina zmienia stężenia wielu leków. Nie zamieniaj samodzielnie tabletek o zwykłym uwalnianiu na tabletki o przedłużonym uwalnianiu ani odwrotnie.

Tegretol, Amizepin i inne zamienniki karbamazepiny

Karbamazepina występuje pod kilkoma nazwami handlowymi. Wśród produktów w obrocie znajdziesz między innymi: Amizepin, Finlepsin, Finlepsin retard, Karbamazepina Tillomed, Neurotop retard, Tegretol oraz Tegretol CR.

Zwykłe tabletki mają moc 200 mg. Wersja o przedłużonym uwalnianiu występuje w mocach 200, 300, 400 i 600 mg, wersja o zmodyfikowanym uwalnianiu w mocach 200 i 400 mg, a zawiesina doustna zawiera 20 mg w 1 ml. Preparaty różnią się postacią i sposobem uwalniania, dlatego o zamianie jednego na drugi decyduje lekarz, a farmaceuta może doradzić przy realizacji recepty.

E-recepta na karbamazepinę przy leczeniu, które już trwa

Rozpoznanie i dobór leku to zadanie psychiatry lub neurologa na wizycie. Online można przedłużyć leczenie już prowadzone: ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty (art. 42 ust. 2) pozwala wystawić receptę na kontynuację bez badania, jeżeli uzasadnia to stan zdrowia odzwierciedlony w dokumentacji medycznej.

W receptaai składasz wniosek przez formularz z wywiadem. Ocenia go lekarz, który w razie potrzeby zadaje pytania na czacie i może poprosić o dokumentację, na przykład kartę informacyjną, ostatnią receptę albo wyniki morfologii i sodu. Lekarz może odmówić, gdy danych jest za mało albo leczenie wymaga osobistej kontroli; opłata dotyczy oceny wniosku, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi. Szczegóły znajdziesz na stronie e-recepty psychiatrycznej i w poradniku o przedłużaniu leczenia.

Karbamazepina nie jest substancją psychotropową w rozumieniu przepisów, więc nie dotyczy jej reguła 3 miesięcy od ostatniego badania, obowiązująca przy lekach z grup II-P, III-P i IV-P. Najdłuższy możliwy termin realizacji e-recepty to 365 dni, a krótszy obowiązuje przy antybiotykach (7 dni) i przy środkach odurzających oraz substancjach psychotropowych (30 dni).