receptaai · Popularne leki · Leki przeciwpsychotyczne: substancje, wskazania i badania kontrolne
Leki przeciwpsychotyczne: substancje, wskazania i badania kontrolne
Leki przeciwpsychotyczne stosuje się przede wszystkim w schizofrenii i w chorobie afektywnej dwubiegunowej, a o konkretnym zastosowaniu decydują wskazania zapisane w charakterystyce danego leku. Leki nowszej generacji, np. kwetiapina, olanzapina czy arypiprazol, różnią się profilem działań niepożądanych, w tym wpływem na masę ciała, poziom cukru i lipidy.
Sześć substancji w porównaniu
Wszystkie opisane niżej substancje należą do leków przeciwpsychotycznych drugiej generacji, nazywanych atypowymi. Obok nich w obrocie są starsze, klasyczne neuroleptyki o innym profilu działań niepożądanych. Tabletki i kapsułki tych leków wydaje się na zwykłą receptę (Rp) i nie ma ich na wykazie substancji psychotropowych. Poza tabletkami, także rozpadającymi się w jamie ustnej, i kapsułkami część substancji występuje jako roztwór lub zawiesina doustna, a olanzapina, arypiprazol i rysperydon także jako zastrzyk o przedłużonym uwalnianiu.
| Substancja | Wskazania według ChPL | Na co zwraca uwagę ChPL |
|---|---|---|
| Kwetiapina | Kwetiapina jest wskazana w schizofrenii oraz w chorobie dwubiegunowej: w epizodach manii o umiarkowanym lub ciężkim nasileniu, w epizodach ciężkiej depresji i w zapobieganiu nawrotom u osób, które reagowały na kwetiapinę. | Przy kwetiapinie do najczęstszych działań (co najmniej 10%) należą senność, zawroty głowy, zwiększenie masy ciała i niekorzystne zmiany cholesterolu i triglicerydów. |
| Olanzapina | Olanzapina jest wskazana u dorosłych w schizofrenii, także w leczeniu podtrzymującym, w średnio nasilonych i ciężkich epizodach manii oraz w zapobieganiu nawrotom choroby dwubiegunowej po dobrej odpowiedzi na leczenie manii. | Przy olanzapinie przyrost masy ciała o co najmniej 7% wystąpił u 22,2% pacjentów po krótkim leczeniu i u 64,4% przy stosowaniu przez co najmniej 48 tygodni. |
| Arypiprazol | Arypiprazol jest wskazany w schizofrenii u dorosłych i młodzieży od 15 lat oraz w epizodach manii w chorobie dwubiegunowej typu I i w zapobieganiu nowym epizodom maniakalnym u dorosłych. | Arypiprazol w badaniach klinicznych nie powodował klinicznie istotnego przyrostu masy ciała u dorosłych; najczęstsze działania niepożądane to akatyzja i nudności. |
| Rysperydon | Rysperydon jest wskazany w schizofrenii, w epizodach manii w chorobie dwubiegunowej oraz krótkotrwale, do 6 tygodni, w uporczywej agresji: u osób z umiarkowanym lub ciężkim otępieniem w chorobie Alzheimera, gdy nie pomagają metody niefarmakologiczne, oraz u dzieci od 5 lat i młodzieży ze sprawnością intelektualną poniżej przeciętnej i zaburzeniami zachowania. | Przy rysperydonie najczęstsze są parkinsonizm, senność, ból głowy i bezsenność, a częstym działaniem jest podwyższona prolaktyna. |
| Lurazydon | Lurazydon jest wskazany w leczeniu schizofrenii u dorosłych i młodzieży od 13. roku życia. | Przy lurazydonie najczęstsze (co najmniej 10%) są akatyzja, nudności i bezsenność; połączenie z silnymi inhibitorami i induktorami CYP3A4, w tym z zielem dziurawca, jest przeciwwskazane. |
| Kariprazyna | Kariprazyna jest wskazana w leczeniu schizofrenii u dorosłych. | Przy kariprazynie najczęstsze są akatyzja (19%) i parkinsonizm (17,5%); w 20-tygodniowej fazie badania przyrost masy ciała o co najmniej 7% dotyczył 9% pacjentów. |
Kiedy lekarz sięga po lek przeciwpsychotyczny
Wspólnym wskazaniem wszystkich sześciu substancji jest schizofrenia. W chorobie afektywnej dwubiegunowej w epizodach manii stosuje się kwetiapinę, olanzapinę, arypiprazol i rysperydon, a wśród nich tylko kwetiapina ma wskazanie w epizodach ciężkiej depresji w przebiegu tej choroby. Zapobieganie nawrotom zapisano w charakterystykach kwetiapiny, olanzapiny i arypiprazolu, zawsze u osób, które dobrze zareagowały na dany lek.
Bezsenność nie jest wskazaniem żadnej z tych substancji, choć kwetiapina bywa kojarzona jako lek nasenny, o czym piszemy w tekście o Ketrelu na sen. Osobną grupą są osoby starsze z otępieniem: w badaniach atypowe leki przeciwpsychotyczne zwiększały u nich ryzyko zgonu, a niektóre z nich około trzykrotnie ryzyko incydentów mózgowo-naczyniowych. ChPL olanzapiny nie zaleca jej w psychozie związanej z otępieniem, a ChPL kariprazyny nie zaleca jej u starszych osób z otępieniem. Wybór substancji należy do psychiatry, który bierze pod uwagę rozpoznanie, wcześniejszą odpowiedź na leczenie i choroby towarzyszące.
Masa ciała, cukier i lipidy: co się bada
Charakterystyki zalecają kontrolę parametrów metabolicznych przy rozpoczęciu leczenia i regularnie w jego trakcie. Najdokładniej opisuje to ChPL olanzapiny: masę ciała przykładowo przed leczeniem, po 4, 8 i 12 tygodniach, a potem raz na kwartał; glukozę przed leczeniem, po 12 tygodniach i dalej raz w roku; lipidy przed leczeniem, po 12 tygodniach i następnie co 5 lat. Przy kwetiapinie, rysperydonie, lurazydonie i kariprazynie ChPL także zaleca monitorowanie masy ciała, a przy cukrzycy lub jej czynnikach ryzyka również glukozy.
Zgłoś lekarzowi objawy, które mogą wskazywać na wysoki cukier: nadmierne pragnienie, częste oddawanie dużych ilości moczu, wzmożony apetyt i osłabienie. Przy lekach przeciwpsychotycznych opisywano hiperglikemię i rozwój lub zaostrzenie cukrzycy, czasem poprzedzone przyrostem masy ciała.
- Prolaktyna: rysperydon i lurazydon mogą ją podnosić; objawy to m.in. powiększenie piersi u mężczyzn, mlekotok, zaburzenia miesiączkowania i zaburzenia erekcji.
- Ruchy mimowolne i niepokój ruchowy: parkinsonizm lub akatyzja należą do najczęstszych działań niepożądanych rysperydonu, arypiprazolu, lurazydonu i kariprazyny; późne dyskinezy, czyli rytmiczne ruchy języka i twarzy, mogą być nieodwracalne i nasilić się nawet po odstawieniu leku.
- Złośliwy zespół neuroleptyczny: wysoka gorączka, sztywność mięśni i zaburzenia świadomości to stan zagrożenia życia, który wymaga pilnej pomocy.
- Arypiprazol: ChPL opisuje nasilone popędy, np. do hazardu, kompulsywnych zakupów czy objadania się; warto, by bliscy też znali ten objaw.
Leki przeciwpsychotyczne za kierownicą i przy alkoholu
Wszystkie omawiane leki mogą wpływać na sprawność za kierownicą. ChPL kwetiapiny i rysperydonu zaleca niekierowanie pojazdami, dopóki nie poznasz swojej reakcji na lek. Przy olanzapinie charakterystyka zaleca szczególną ostrożność. Przy lurazydonie i kariprazynie opisuje wpływ jako niewielki albo umiarkowany i radzi nie prowadzić, dopóki nie upewnisz się, że lek ci nie szkodzi, a przy arypiprazolu ostrzega przed możliwą sennością, omdleniem i niewyraźnym lub podwójnym widzeniem. Alkohol nasila senność: ChPL kwetiapiny, olanzapiny, rysperydonu, arypiprazolu i lurazydonu każe zachować ostrożność przy łączeniu z nim, ChPL kariprazyny zaleca unikać alkoholu, a ulotka arypiprazolu radzi unikać jego picia.
Kontynuacja leczenia i odstawianie
Leczenie przeciwpsychotyczne zwykle trwa długo, a decyzję o odstawieniu podejmuje psychiatra. Nie przerywaj leku samodzielnie, także gdy przybierasz na wadze albo czujesz się dobrze: powiedz o tym lekarzowi, który oceni, czy zmienić postępowanie. Po nagłym odstawieniu kwetiapiny opisywano bezsenność, nudności, ból głowy, biegunkę, wymioty, zawroty głowy i rozdrażnienie, dlatego ChPL zaleca jej stopniowe odstawianie przez co najmniej jeden do dwóch tygodni.
Zwracaj uwagę na interakcje. Kwetiapiny nie wolno łączyć z inhibitorami CYP3A4, takimi jak leki przeciwgrzybicze z grupy azoli, erytromycyna czy klarytromycyna, a podobne przeciwwskazania mają lurazydon i kariprazyna. Gdy inny lekarz przepisuje ci antybiotyk lub lek przeciwgrzybiczy, zawsze wspomnij o leku przeciwpsychotycznym.
Jeśli twoje leczenie jest ustalone i udokumentowane, o receptę na kontynuację możesz wystąpić przez e-receptę psychiatryczną: formularz z wywiadem ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno), a pytania dodatkowe zadaje na czacie. Decyzja należy do lekarza, który może odmówić. Nie zmieniamy leku ani dawki i nie zaczynamy leczenia. Przy nawrocie objawów psychotycznych potrzebny jest psychiatra, a w nagłym zagrożeniu szpital psychiatryczny przyjmuje bez skierowania; o przyjęciu decyduje lekarz izby przyjęć.
Pomoc w kryzysie. Jeśli masz myśli samobójcze albo jesteś w kryzysie, nie czekaj na e-konsultację - zadzwoń:
- 116 123 - dla dorosłych w kryzysie, całodobowo i bezpłatnie
- 800 70 2222 - Centrum Wsparcia, całodobowo i bezpłatnie
- 112 - gdy życie jest bezpośrednio zagrożone
Substancje z tej grupy
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Ketrel (kwetiapina, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Zolafren (olanzapina, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego i ulotka Abilify (arypiprazol, EMA)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Rispolept (rysperydon, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Latuda (lurazydon, EMA)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Reagila (kariprazyna, EMA)
Najczęstsze pytania
To zależy od substancji. Przy olanzapinie przyrost masy ciała o co najmniej 7% miało 64,4% pacjentów leczonych co najmniej 48 tygodni, przy kwetiapinie zwiększenie masy ciała jest bardzo częste, a przy rysperydonie przyrost o co najmniej 7% w 6-8-tygodniowych badaniach w schizofrenii dotyczył 18% pacjentów wobec 9% na placebo. Arypiprazol w badaniach nie powodował klinicznie istotnego przyrostu u dorosłych. Waż się regularnie i nie odstawiaj leku sam, tylko omów to z psychiatrą.
Nie według charakterystyki produktu leczniczego. Kwetiapina jest wskazana w schizofrenii i w chorobie dwubiegunowej, a senność to jej bardzo częste działanie niepożądane, a nie wskazanie. Lek wpływa też na masę ciała, lipidy i poziom cukru, więc wymaga kontroli. Jeśli główną skargą jest bezsenność, warto omówić z lekarzem leczenie przeznaczone właśnie do niej.
Nie rób tego sam. Ustąpienie objawów często jest efektem leczenia, a o czasie jego trwania i sposobie zakończenia decyduje psychiatra. Przy kwetiapinie nagłe przerwanie wywoływało bezsenność, nudności, ból głowy, wymioty i rozdrażnienie, dlatego ChPL zaleca odstawianie stopniowe przez co najmniej jeden do dwóch tygodni. Jeśli działania niepożądane są uciążliwe, zgłoś je lekarzowi.
Publikacja: 2026-11-20. Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.