receptaai

receptaai · Popularne leki · Leki przeciwpsychotyczne: substancje, wskazania i badania kontrolne

Leki przeciwpsychotyczne: substancje, wskazania i badania kontrolne

Leki przeciwpsychotyczne stosuje się przede wszystkim w schizofrenii i w chorobie afektywnej dwubiegunowej, a o konkretnym zastosowaniu decydują wskazania zapisane w charakterystyce danego leku. Leki nowszej generacji, np. kwetiapina, olanzapina czy arypiprazol, różnią się profilem działań niepożądanych, w tym wpływem na masę ciała, poziom cukru i lipidy.

Sześć substancji w porównaniu

Wszystkie opisane niżej substancje należą do leków przeciwpsychotycznych drugiej generacji, nazywanych atypowymi. Obok nich w obrocie są starsze, klasyczne neuroleptyki o innym profilu działań niepożądanych. Tabletki i kapsułki tych leków wydaje się na zwykłą receptę (Rp) i nie ma ich na wykazie substancji psychotropowych. Poza tabletkami, także rozpadającymi się w jamie ustnej, i kapsułkami część substancji występuje jako roztwór lub zawiesina doustna, a olanzapina, arypiprazol i rysperydon także jako zastrzyk o przedłużonym uwalnianiu.

SubstancjaWskazania według ChPLNa co zwraca uwagę ChPL
KwetiapinaKwetiapina jest wskazana w schizofrenii oraz w chorobie dwubiegunowej: w epizodach manii o umiarkowanym lub ciężkim nasileniu, w epizodach ciężkiej depresji i w zapobieganiu nawrotom u osób, które reagowały na kwetiapinę.Przy kwetiapinie do najczęstszych działań (co najmniej 10%) należą senność, zawroty głowy, zwiększenie masy ciała i niekorzystne zmiany cholesterolu i triglicerydów.
OlanzapinaOlanzapina jest wskazana u dorosłych w schizofrenii, także w leczeniu podtrzymującym, w średnio nasilonych i ciężkich epizodach manii oraz w zapobieganiu nawrotom choroby dwubiegunowej po dobrej odpowiedzi na leczenie manii.Przy olanzapinie przyrost masy ciała o co najmniej 7% wystąpił u 22,2% pacjentów po krótkim leczeniu i u 64,4% przy stosowaniu przez co najmniej 48 tygodni.
ArypiprazolArypiprazol jest wskazany w schizofrenii u dorosłych i młodzieży od 15 lat oraz w epizodach manii w chorobie dwubiegunowej typu I i w zapobieganiu nowym epizodom maniakalnym u dorosłych.Arypiprazol w badaniach klinicznych nie powodował klinicznie istotnego przyrostu masy ciała u dorosłych; najczęstsze działania niepożądane to akatyzja i nudności.
RysperydonRysperydon jest wskazany w schizofrenii, w epizodach manii w chorobie dwubiegunowej oraz krótkotrwale, do 6 tygodni, w uporczywej agresji: u osób z umiarkowanym lub ciężkim otępieniem w chorobie Alzheimera, gdy nie pomagają metody niefarmakologiczne, oraz u dzieci od 5 lat i młodzieży ze sprawnością intelektualną poniżej przeciętnej i zaburzeniami zachowania.Przy rysperydonie najczęstsze są parkinsonizm, senność, ból głowy i bezsenność, a częstym działaniem jest podwyższona prolaktyna.
LurazydonLurazydon jest wskazany w leczeniu schizofrenii u dorosłych i młodzieży od 13. roku życia.Przy lurazydonie najczęstsze (co najmniej 10%) są akatyzja, nudności i bezsenność; połączenie z silnymi inhibitorami i induktorami CYP3A4, w tym z zielem dziurawca, jest przeciwwskazane.
KariprazynaKariprazyna jest wskazana w leczeniu schizofrenii u dorosłych.Przy kariprazynie najczęstsze są akatyzja (19%) i parkinsonizm (17,5%); w 20-tygodniowej fazie badania przyrost masy ciała o co najmniej 7% dotyczył 9% pacjentów.

Kiedy lekarz sięga po lek przeciwpsychotyczny

Wspólnym wskazaniem wszystkich sześciu substancji jest schizofrenia. W chorobie afektywnej dwubiegunowej w epizodach manii stosuje się kwetiapinę, olanzapinę, arypiprazol i rysperydon, a wśród nich tylko kwetiapina ma wskazanie w epizodach ciężkiej depresji w przebiegu tej choroby. Zapobieganie nawrotom zapisano w charakterystykach kwetiapiny, olanzapiny i arypiprazolu, zawsze u osób, które dobrze zareagowały na dany lek.

Bezsenność nie jest wskazaniem żadnej z tych substancji, choć kwetiapina bywa kojarzona jako lek nasenny, o czym piszemy w tekście o Ketrelu na sen. Osobną grupą są osoby starsze z otępieniem: w badaniach atypowe leki przeciwpsychotyczne zwiększały u nich ryzyko zgonu, a niektóre z nich około trzykrotnie ryzyko incydentów mózgowo-naczyniowych. ChPL olanzapiny nie zaleca jej w psychozie związanej z otępieniem, a ChPL kariprazyny nie zaleca jej u starszych osób z otępieniem. Wybór substancji należy do psychiatry, który bierze pod uwagę rozpoznanie, wcześniejszą odpowiedź na leczenie i choroby towarzyszące.

Masa ciała, cukier i lipidy: co się bada

Charakterystyki zalecają kontrolę parametrów metabolicznych przy rozpoczęciu leczenia i regularnie w jego trakcie. Najdokładniej opisuje to ChPL olanzapiny: masę ciała przykładowo przed leczeniem, po 4, 8 i 12 tygodniach, a potem raz na kwartał; glukozę przed leczeniem, po 12 tygodniach i dalej raz w roku; lipidy przed leczeniem, po 12 tygodniach i następnie co 5 lat. Przy kwetiapinie, rysperydonie, lurazydonie i kariprazynie ChPL także zaleca monitorowanie masy ciała, a przy cukrzycy lub jej czynnikach ryzyka również glukozy.

Zgłoś lekarzowi objawy, które mogą wskazywać na wysoki cukier: nadmierne pragnienie, częste oddawanie dużych ilości moczu, wzmożony apetyt i osłabienie. Przy lekach przeciwpsychotycznych opisywano hiperglikemię i rozwój lub zaostrzenie cukrzycy, czasem poprzedzone przyrostem masy ciała.

  • Prolaktyna: rysperydon i lurazydon mogą ją podnosić; objawy to m.in. powiększenie piersi u mężczyzn, mlekotok, zaburzenia miesiączkowania i zaburzenia erekcji.
  • Ruchy mimowolne i niepokój ruchowy: parkinsonizm lub akatyzja należą do najczęstszych działań niepożądanych rysperydonu, arypiprazolu, lurazydonu i kariprazyny; późne dyskinezy, czyli rytmiczne ruchy języka i twarzy, mogą być nieodwracalne i nasilić się nawet po odstawieniu leku.
  • Złośliwy zespół neuroleptyczny: wysoka gorączka, sztywność mięśni i zaburzenia świadomości to stan zagrożenia życia, który wymaga pilnej pomocy.
  • Arypiprazol: ChPL opisuje nasilone popędy, np. do hazardu, kompulsywnych zakupów czy objadania się; warto, by bliscy też znali ten objaw.

Leki przeciwpsychotyczne za kierownicą i przy alkoholu

Wszystkie omawiane leki mogą wpływać na sprawność za kierownicą. ChPL kwetiapiny i rysperydonu zaleca niekierowanie pojazdami, dopóki nie poznasz swojej reakcji na lek. Przy olanzapinie charakterystyka zaleca szczególną ostrożność. Przy lurazydonie i kariprazynie opisuje wpływ jako niewielki albo umiarkowany i radzi nie prowadzić, dopóki nie upewnisz się, że lek ci nie szkodzi, a przy arypiprazolu ostrzega przed możliwą sennością, omdleniem i niewyraźnym lub podwójnym widzeniem. Alkohol nasila senność: ChPL kwetiapiny, olanzapiny, rysperydonu, arypiprazolu i lurazydonu każe zachować ostrożność przy łączeniu z nim, ChPL kariprazyny zaleca unikać alkoholu, a ulotka arypiprazolu radzi unikać jego picia.

Kontynuacja leczenia i odstawianie

Leczenie przeciwpsychotyczne zwykle trwa długo, a decyzję o odstawieniu podejmuje psychiatra. Nie przerywaj leku samodzielnie, także gdy przybierasz na wadze albo czujesz się dobrze: powiedz o tym lekarzowi, który oceni, czy zmienić postępowanie. Po nagłym odstawieniu kwetiapiny opisywano bezsenność, nudności, ból głowy, biegunkę, wymioty, zawroty głowy i rozdrażnienie, dlatego ChPL zaleca jej stopniowe odstawianie przez co najmniej jeden do dwóch tygodni.

Zwracaj uwagę na interakcje. Kwetiapiny nie wolno łączyć z inhibitorami CYP3A4, takimi jak leki przeciwgrzybicze z grupy azoli, erytromycyna czy klarytromycyna, a podobne przeciwwskazania mają lurazydon i kariprazyna. Gdy inny lekarz przepisuje ci antybiotyk lub lek przeciwgrzybiczy, zawsze wspomnij o leku przeciwpsychotycznym.

Jeśli twoje leczenie jest ustalone i udokumentowane, o receptę na kontynuację możesz wystąpić przez e-receptę psychiatryczną: formularz z wywiadem ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno), a pytania dodatkowe zadaje na czacie. Decyzja należy do lekarza, który może odmówić. Nie zmieniamy leku ani dawki i nie zaczynamy leczenia. Przy nawrocie objawów psychotycznych potrzebny jest psychiatra, a w nagłym zagrożeniu szpital psychiatryczny przyjmuje bez skierowania; o przyjęciu decyduje lekarz izby przyjęć.

Pomoc w kryzysie. Jeśli masz myśli samobójcze albo jesteś w kryzysie, nie czekaj na e-konsultację - zadzwoń:

  • 116 123 - dla dorosłych w kryzysie, całodobowo i bezpłatnie
  • 800 70 2222 - Centrum Wsparcia, całodobowo i bezpłatnie
  • 112 - gdy życie jest bezpośrednio zagrożone

Substancje z tej grupy

Źródła

E-Recepta Psychiatryczna - 250,00 zł. Wniosek wypełnisz w kilka minut.
Złóż wniosek o kontynuację

Najczęstsze pytania

Publikacja: 2026-11-20. Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.