Benzodiazepiny w praktyce: jak działają, kiedy uzależniają i jak wygląda recepta

Pięć benzodiazepin, o które pacjenci pytają najczęściej

Wszystkie benzodiazepiny wzmacniają hamujące działanie układu nerwowego, ale poszczególne substancje mają różne zarejestrowane wskazania i różne zapisy o czasie leczenia. Poniższe zestawienie opiera się na charakterystykach produktów referencyjnych (ChPL). Inny produkt z tą samą substancją może mieć nieco inne wskazania, więc przy własnym opakowaniu sprawdź ulotkę.

Więcej o każdej substancji przeczytasz na kartach: alprazolam, lorazepam, diazepam, klonazepam i estazolam.

Czy Xanax to benzodiazepina i jak rozpoznać lek z tej grupy

Tak. Xanax i Xanax SR zawierają alprazolam, który należy do benzodiazepin. To samo dotyczy innych nazw handlowych z tą substancją, na przykład Afobam, Alprox czy Neurol. Relanium to diazepam, a Lorafen to lorazepam.

Najprościej sprawdzić to w ulotce: w pierwszym punkcie podana jest substancja czynna. Jeśli kończy się na „-azepam" lub „-azolam", najpewniej jest to benzodiazepina. Osobną grupą są tak zwane leki Z, czyli zolpidem i zopiklon. Chemicznie nie są benzodiazepinami, ale mają podobne ryzyka i w Polsce również należą do grupy IV-P.

Kiedy lekarz sięga po benzodiazepinę

Charakterystyki opisują te leki jako przeznaczone do stosowania doraźnego i krótkotrwałego. Wymieniają przede wszystkim ciężkie stany lękowe, bezsenność związaną z lękiem, padaczkę (klonazepam), napięcie i skurcze mięśni oraz objawy nagłego odstawienia alkoholu (diazepam). Diazepam bywa też podawany przed mniejszymi zabiegami chirurgicznymi.

ChPL diazepamu zaznacza, że benzodiazepiny w lęku i bezsenności są wskazane tylko wtedy, gdy zaburzenie jest ciężkie, uniemożliwia normalne życie albo jest źródłem skrajnego dyskomfortu. To nie są leki „na stres" ani na gorszy tydzień. W zaburzeniach lękowych zarejestrowane są też leki z innych grup, na przykład leki z grupy SSRI, które nie należą do substancji psychotropowych. O wyborze leczenia decyduje psychiatra.

Część osób nie może ich przyjmować w ogóle. W przeciwwskazaniach powtarzają się między innymi miastenia, ciężka niewydolność oddechowa i zespół bezdechu sennego, a w większości charakterystyk także ciężka niewydolność wątroby. Klonazepam, lorazepam i estazolam są przeciwwskazane przy zatruciu alkoholem, a lorazepam także w jaskrze z wąskim kątem przesączania. Alprazolamu nie stosuje się u osób poniżej 18 lat.

Tolerancja, uzależnienie i odstawianie

Charakterystyki opisują trzy powiązane zjawiska. Pierwsze to tolerancja: po kilku tygodniach regularnego stosowania działanie nasenne może słabnąć. Drugie to uzależnienie psychiczne i fizyczne, którego ryzyko rośnie z dawką i czasem leczenia. ChPL alprazolamu podkreśla, że może ono wystąpić przy dawkach leczniczych i u osób bez czynników ryzyka, a ryzyko zwiększa się przy łączeniu kilku benzodiazepin. Wyższe jest u osób, które nadużywały alkoholu, narkotyków lub leków.

Trzecie zjawisko to objawy odstawienia po nagłym przerwaniu. Należą do nich ból głowy, bóle mięśni, silny lęk, napięcie, niepokój, splątanie i drażliwość. W cięższych przypadkach pojawia się poczucie nierealności, nadwrażliwość na dźwięk, światło i dotyk, drętwienie kończyn, omamy, a nawet napady drgawkowe. Dlatego nagłe odstawienie bywa niebezpieczne.

Do tego dochodzi zjawisko „z odbicia": przejściowe nasilenie objawów, z powodu których lek włączono, czyli lęku czy bezsenności, połączone ze zmianami nastroju i niepokojem. ChPL alprazolamu i diazepamu ostrzegają też, że przy benzodiazepinach o krótkim działaniu objawy odstawienia mogą pojawiać się między dawkami, a zamiana leku działającego długo na krótko działający może je wywołać.

Rozwiązanie jest jedno: zmniejszanie dawki stopniowo, według planu lekarza. ChPL lorazepamu wymaga odstawiania pod kontrolą lekarza u osób przyjmujących duże dawki lub leczonych dłużej niż 4 tygodnie, a ChPL diazepamu dodaje, że po długim stosowaniu zmniejszanie dawki może trwać dłużej i przydaje się pomoc specjalisty. Nie odstawiaj leku sam z dnia na dzień.

Benzodiazepina a alkohol, leki opioidowe i jazda autem

Benzodiazepiny sumują swoje działanie z innymi substancjami, które hamują ośrodkowy układ nerwowy. Najgroźniejsze połączenie to opioidy, czyli część leków przeciwbólowych i przeciwkaszlowych oraz leki stosowane w leczeniu uzależnień. Charakterystyki ostrzegają, że łączenie ich z benzodiazepinami może powodować głęboką sedację, depresję oddechową, śpiączkę i zgon, dlatego takie połączenie zarezerwowano dla osób, u których inne leczenie jest niewystarczające.

Alkohol nasila działanie tych leków. ChPL alprazolamu mówi wprost, że w trakcie leczenia nie wolno pić alkoholu, a ChPL lorazepamu i estazolamu, że przyjmujący je pacjenci nie powinni go pić. ChPL klonazepamu mówi, że w trakcie leczenia i przez 3 dni po jego zakończeniu nie należy pić żadnego alkoholu, bo może on wywołać reakcje paradoksalne, takie jak pobudzenie czy agresja, a także zaburzenia koordynacji aż do utraty przytomności.

Za kierownicą liczy się senność, gorsza koncentracja, spowolnione reakcje i niepamięć. ChPL alprazolamu przypisuje mu znaczny wpływ na prowadzenie pojazdów i zaleca, by pacjenci nie prowadzili. ChPL klonazepamu zabrania prowadzenia pojazdów w trakcie leczenia i do 3 dni po jego zakończeniu. Przy diazepamie należy unikać jazdy tak długo, jak utrzymuje się osłabienie czujności. Ryzyko rośnie, gdy śpisz za krótko.

Na co uważać w trakcie leczenia

Poza uzależnieniem charakterystyki opisują kilka zjawisk, o których warto wiedzieć z wyprzedzeniem. Benzodiazepiny mogą powodować niepamięć następczą, czyli luki w pamięci obejmujące kilka godzin po przyjęciu dawki. ChPL alprazolamu zaleca, by po dawce zapewnić sobie 7 do 8 godzin nieprzerwanego snu.

U części osób pojawiają się reakcje paradoksalne: zamiast uspokojenia przychodzi pobudzenie, drażliwość, agresja, koszmary senne, a nawet omamy. Charakterystyki podają, że częściej dotyczy to dzieci i osób starszych, a ChPL klonazepamu wymienia też osoby uzależnione od alkoholu. Jeśli tak reagujesz, zgłoś to lekarzowi, bo ChPL alprazolamu przewiduje w takiej sytuacji przerwanie leczenia.

Lęk często współistnieje z depresją. ChPL alprazolamu zaleca u osób z depresją i myślami samobójczymi szczególną ostrożność i przepisywanie leku w wyliczonej ilości. Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, nie czekaj na wizytę kontrolną, a w bezpośrednim zagrożeniu dzwoń pod 112.

Ostatnia kwestia to przechowywanie. Ta sama charakterystyka zwraca uwagę na ryzyko, że lek trafi do osoby, której nie przepisano, i zaleca właściwe przechowywanie oraz pozbywanie się niewykorzystanych tabletek. Trzymaj opakowanie poza zasięgiem innych domowników i nie dziel się lekiem z nikim, nawet jeśli ktoś bliski ma podobne objawy.

Jak wygląda recepta na benzodiazepiny w Polsce

Alprazolam, lorazepam, diazepam w tabletkach, klonazepam i estazolam mają w rejestrze URPL kategorię Rp i należą do substancji psychotropowych grupy IV-P. Spotykane w sieci twierdzenie, że to leki Rpw, jest błędne: ta kategoria dotyczy innych substancji, takich jak metylofenidat. Diazepam ma kategorię Rpw wyłącznie w autostrzykawkach, a nie w tabletkach.

Przynależność do grupy IV-P ma praktyczne skutki. Receptę, także elektroniczną, trzeba zrealizować w ciągu 30 dni od wystawienia (art. 96a ust. 7 pkt 4 Prawa farmaceutycznego). Jeśli kod przepadnie, potrzebna jest nowa recepta. Limit ilości na 90 dni stosowania nie dotyczy grupy IV-P, bo odnosi się do grup I-N i II-P.

Gdy recepta na kontynuację jest wystawiana bez badania, rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie środków odurzających, substancji psychotropowych, prekursorów kategorii 1 i preparatów zawierających te środki lub substancje (§ 7 ust. 2a i 2b) wymaga dwóch rzeczy. Lekarz sprawdza historię przepisanych leków w systemie P1 albo w wywiadzie, czy dotychczasowa ilość nie wystarcza. Od ostatniego zbadania pacjenta nie może też upłynąć więcej niż 3 miesiące. Wyłączenie z § 7 ust. 2c dotyczy wyłącznie lekarza udzielającego świadczeń w ramach umowy z NFZ z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej.

W receptaai obsługujemy wyłącznie kontynuację leczenia, które prowadzi już psychiatra lub inny lekarz i które masz udokumentowane. Wypełniasz formularz z wywiadem, wniosek ocenia lekarz, a pytania dodatkowe trafiają na czat. Przy benzodiazepinach lekarz bierze pod uwagę zapisy ChPL o czasie leczenia i ryzyku uzależnienia, dlatego może odmówić i odesłać cię do lekarza prowadzącego. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi. Szczegóły znajdziesz na stronie e-recepty psychiatrycznej oraz w poradniku o stanach lękowych.